cretan music – mantinades

Ο Φουσταλιέρης και η μουσική δράση του σχετίζονται άμεσα μ’ ένα θέμα που ενδιαφέρει, εδώ και κάμποσα χρόνια, όλο και περισσότερους, κυρίως μουσικολόγους, μουσικούς και εραστές της μουσικής: τα αστικά τραγούδια της Κρήτης. Εννοούμε τα τραγούδια που, μέχρι τα τελευταία τριάντα χρόνια και κάτι, ακούγονταν στις κρητικές πόλεις και τα περίχωρά τους (τις ημιαστικές –για να κυριολεκτήσουμε– περιοχές του νησιού) και δε συνηθίζονταν παραπέρα, στα καθαρώς αγροτικά και κτηνοτροφικά χωριά, που, κάπως αποκομμένα από τις πόλεις, ανέπνεαν τη δική τους μουσική παράδοση.

Η ενασχόληση μάλιστα με το είδος συνδέεται άρρηκτα με την «ανακάλυψη του Φουσταλιέρη» λίγα χρόνια πριν κοιμηθεί, ανακάλυψη που –άσχετα με το πώς το βλέπει ο καθένας– πράγματι δίδαξε πολλά σε αληθινούς φίλους της μουσικής και φυσικά συντέλεσε καθοριστικά στο να ασχολούμαστε εμείς εδώ με το Φουσταλιέρη, δεδομένου ότι, όταν ζούσε, οι περισσότεροι της παρέας μας ήταν ηλικιακά μικροί και πνευματικά μακριά νυχτωμένοι για την ύπαρξή του και το ανεκτίμητο καλλιτεχνικό έργο του. Δυστυχώς το φαινόμενο Φουσταλιέρης έφυγε, μαζί με την κοινωνία των μερακλήδων του καιρού εκείνου, και τώρα ψάχνουμε τα τελευταία σπαράγματα, τα θρουλάκια που θα μάσε βοηθήσουνε να σβήσομε τη δίψα μας σε μια θάλασσα καθαρότητας κι αθρωπιάς, χωρίς φυσικά ρομαντικές εξιδανικεύσεις… Ευτυχώς επιβιώνουν ακόμη κάμποσοι μερακλήδες από το φαινόμενο Σκορδαλός, Μουντάκης, κ.τ.λ., δηλαδή από την κοινωνία της επόμενης γενιάς, που όμως η μουσική της, αν και σπουδαία (γι’ αυτό και την αγαπάμε μέχρι δακρύων), είχε ήδη αρχίσει να μετασχηματίζεται σε κάτι περισσότερο αστικό, περισσότερο ανακατεμένο με τα αθηναϊκά φαινόμενα του επαγγελματισμού, του φολκλόρ, του «κοσμοπολίτικου», του «επιστημονικού» κ.τ.λ. και συνεπώς λιγότερο «καθαρό». Ας είναι. Πίσω στο θέμα μας.

Μουσική στις πόλεις και τα χωριά μας

Στα χωριά, στην ύπαιθρο, ξέρουμε πάνω κάτω τι έπαιζαν, τι τραγουδούσαν και τι χόρευαν οι Κρητικοί. Έπαιζαν λύρα, βιολί, μαντολίνο και λαούτο κατά περιοχές, μπαντούρες, χαμπιόλια και ασκομαντουρες και, στα λασηθιώτικα, τα νταουλάκια τους. Χόρευαν τους διάφορους κρητικούς χορούς (τους τοπικούς και εκείνους που ήδη από τις αρχές τους εικοστού αιώνα, και δεν ξέρουμε πόσο πιο πριν, είχαν φύγει από τα όρια της περιοχής τους και σήμερα θεωρούνται «παγκρήτιοι»), καλαμαθιανό, καθώς και μερικά «ευρωπαϊκά» (πόλκα, ταγκώ, βαλς, γιάγκα, μπόσα νόβα) και τραγουδούσαν τις υπέροχες, αμέτρητες και πολυποίκιλες μαντινάδες τους, τον Ερωτόκριτο, ιστορικές και σατιρικές ρίμες, διάφορα αφηγηματικά τραγούδια που έλκουν τις ρίζες τους στα βυζαντινά χρόνια: του άη Γιώργη, το μοιρολόι τση Παναγίας, την Καμάρα (παραλλαγή του τραγουδιού για το γεφύρι της Άρτας), τον Κωσταντή (του νεκρού αδελφού) κ.τ.λ. –ακριτικά και παραλογές δηλαδή– καθώς και τα απαραίτητα ναναρίσματα, ταχταρίσματα, τραγούδια του γάμου, μοιρολόγια κ.τ.λ. Κατά περιοχές, φυσικά, και τα ριζίτικα. Στις πολιτείες όμως; Μέσες άκρες έχει σχηματιστεί η εικόνα «τση χωραΐτικης μουσικής». Για να τη δούμε: Στα «αριστοκρατικά σαλόνια» ακουγόταν κλασική μουσική, καθώς και ελαφριά και έντεχνη ελληνική μουσικής της εποχής. Τα παιδιά σπούδαζαν στα ωδεία και μάθαιναν πιάνο, βιολί και μαντολίνο, με τα οποία διασκέδαζαν. Έπαιζαν τη μουσική δωματίου τους και άκουγαν σε βεγγέρες και συναυλίες τα ανάλογα, όσο βέβαια επέτρεπαν οι συνθήκες της επαρχίας… Η μουσική αυτή, για να είμαστε ειλικρινείς, δε μας ενδιαφέρει πολύ σ’ αυτή τη συνάφεια. Μας ενδιαφέρει αυτό που παίζανε, ακούγανε, τραγουδούσανε και χορεύανε οι πιο «λαϊκοί τύποι» των πόλεων, οι μερακλήδες που κρατούσαν μέσα τους κάτι το χωριάτικο, με την καλή έννοια, οι δυνατοί παρεάρχοι και χαροκόποι που σμίγανε και κάνανε τα μεράκια τους συναναστροφή, με κρασί, μεζέ και μουσική γεμάτη από το πηγαίο και χειμαρρώδες κέφι ή το ντέρτι τους. Παρέες στις ταβέρνες, στα καφενεία, στα μικρομάγαζα (ακόμη και εμπορικά, όπου ο άλλος έπαιζε ευκαιριακά το μπουλγαρί του) και φυσικά στα σπίθια. Και, για να γίνουμε πιο συγκεκριμένοι, θα αναφερθούμε στον τόπο του Φουσταλιέρη και τόπο μας, το Ρέθεμνος. Τι γινότανε στα υπόλοιπα αστικά κέντρα, ιδίως της ανατολικής Κρήτης, ας το γράψουν εκείνοι που πρέπει (βλ. ωστόσο για το Ηράκλειο τη μελέτη του καθηγητή Γιάννη Ζαϊμάκη Καταγώγια ακμάζοντα – Παρέκκλιση και πολιτισμική δημιουργία στο Λάκκο Ηρακλείου, 1900-1940, εκδ. Πλέθρον 1999). Η εξαίρετη Ρεθεμνιώτισσα συγγραφέας κα Μαρία Τσιριμωνάκη (η ίδια θα με μαλώσει αν δει πως την αναφέρω ως συγγραφέα, αλλά έχει τρία βιβλία για το παλιό Ρέθεμνος στο ενεργητικό της) μού ’χε πει πως στην Αρναουτιά (λαϊκή συνοικία του Ρεθέμνους) δε διασκεδάζανε με πιάνα και μαντολίνα σαν τα παιδιά του «καλού κόσμου», αλλά του δίνανε και καταλάβαινε με λύρες, τόσο διονυσιακά, που, τσι Μεγάλες Αποκρές, εκλείνανε με χαρτόνια τα παραθύρια, για… να καθυστερήσουνε το ξημέρωμα και να συνεχίσουνε να γλεντούνε! Σερτά, πεντοζάλης (σιγανός και πηδηχτός), μαλεβιζώτης και σούστα σίγουρα ήταν στην ημερησία διάταξη, όταν ήτανε να χορέψει, ή και να τραγουδήξει, η παρέα. Ιδίως τα σερτά κι οι κοντυλιές του σιγανού εβοηθούσανε και για το τραγούδι, χωρίς χορό. Οι ηχογραφήσεις των Ρεθεμνιωτών μουσικών της πρώτης γενιάς του 20ού αιώνα, όπως του Καρεκλά, του Φουσταλιέρη, του Λαγού και φυσικά του Ροδινού, επιβεβαιώνονται από τις μαρτυρίες άλλων μουσικών και γλεντιστάδων που φτάξανε εκείνη την εποχή, όπως ο αξέχαστος Μανώλης Σταγάκης, και διασώζουν μνήμες για το γέρο Πίσκοπο, το Νικήστρατο κι άλλους μουσικούς που δεν αφήσανε δίσκους και που παίζανε κι εκείνοι τα ίδια πράγματα. Άλλωστε ο Καρεκλάς ήταν ο μεγάλος μάστορας της σούστας, και επιπλέον όλοι αυτοί δεν παίζανε μόνο στο Ρέθεμνος και τα Περβόλια, τ’ Αδελοπήγια ή τα Μικρά Ανώγεια ή τα Μετόχια και το Ατσιπόπουλο, την Αργυρούπολη κ.τ.λ. (ήδη έχω ξεμακρύνει αρκετά απ’ το Ρέθεμνος), αλλά πηγαίνανε και στο Μυλοπόταμο και τον Άη Βασίλη και στον Αποκόρωνα (Αποκόρωνας και χωριά του δυτικού Ρεθέμνους εμοιράζουντανε την παράδοση του σερτού άγνωστο από πόσο παλιά) και παίζανε και με μουσικούς απ’ όλη αυτή την περιοχή. Ψύλλος, Κουρκουλός, Γιουλούντας, Ξηραδογιώργης, Τερζιδογιάννης, Μαρκογιώργης, Παντελής Ξαμωνάκης κι ένα ολόκληρο πλήθος ακόμη συνθέτουν το μωσαϊκό στο οποίο συμμετείχαν ο Μπαξεβάνης, ο Χαρίλαος (εν Ελλάδι), ο Κουφιανός, ο Καντέρης κι ένα σωρό άλλοι, που βγάνανε το μερακλίκι στα ύψη. Έχουμε λοιπόν μια μεγάλη γκάμα μουσικών ακουσμάτων κοινών με τα χωριά. Εκτός απ’ αυτά όμως, κι εδώ είναι η ιδιαιτερότητα του πράγματος, έχουμε κι ένα ολόκληρο είδος τραγουδιών που, αφενός, δε χορεύονται αλλά προσφέρονται για τραγούδι, και, αφετέρου, παίζονταν στις πόλεις και τα περίχωρα και όχι στην κρητική «ενδοχώρα». Αυτά τα τραγούδια είναι τα «αστικά» μας, που δεν είναι ρίμες ούτε ριζίτικα ούτε αφηγηματικά τραγούδια, αλλά συγκροτούν για την Κρήτη ένα μουσικό είδος αντίστοιχο με το σμυρναίικο και το ρεμπέτικο, με τα οποία σίγουρα επικοινώνησαν δημιουργικά. Αυτά τα τραγούδια τα παίζανε και τα τραγουδούσαν οι μερακλήδες του Ρεθέμνους και των γύρω χωριών (πάρα πολύ μάλιστα στα Περβόλια), και μάλιστα με διάφορες μαντινάδες κατά περίσταση κι όχι πάντα με τις παγιωμένες και καθιερωμένες πλέον λόγω των ηχογραφήσεων. Ήταν σκοποί, πάνω στους οποίους τραγουδούσαν όποια μαντινάδες τους εξέφραζε κάθε στιγμή και φυσικά στο τραγούδι συμμετείχαν όλοι όσοι διέθεταν τις ανάλογες δυνατότητες στις φωνητικές χορδές, που ήταν αληθινά πάρα πολλοί και βγάνανε την ευαισθησία, την καλαισθησία και τη λεπτότητα του γούστου και των προτιμήσεων στα ύψη. Επειδή δε ζήσαμε τις παλιές ρεθεμνιώτικες παρέες στο φόρτε τους, είναι λίγο δύσκολο να περιγράψουμε το τι γινόταν ή να απαριθμήσουμε τα τραγούδια μέχρι το τελευταίο. Για να δούμε τι έχουμε μάθει ή καταλάβει για όλ’ αυτά τα πράγματα.

Σελίδες: επόμενη »