cretan music – mantinades

Ο Μανώλης Τσαγκαρούλης ή Κουρούπης είναι ένας από τους μεγάλους λυράρηδες της Κρήτης και ανήκει στην κατηγορία των τοπικών μουσικών που δεν καταγράφηκαν ποτέ δισκογραφικά, με αποτέλεσμα να μη μνημονεύονται όπως οι συνομήλικοι του λεγόμενοι “πρωτομάστορες”, όπως καθιερώθηκε να αποκαλούνται.

Γεννήθηκε γύρω στα 1908-1910 στο Μέρωνα της επαρχίας Αμαρίου του νομού Ρεθύμνης. Σε ηλικία περίπου 16 ετών καθηλώθηκε στο κρεβάτι, συνέπεια ενός τραυματισμού στο πόδι του, και η μητέρα του για να κάνει πιο εύκολες τις στιγμές της ανάρρωσης του, του αγόρασε μια λύρα (δυστυχώς ο ίδιος δε θυμόταν να μας πει τον κατασκευαστή της). Αρκετό χρόνο πέρασε δε την ίδια περίοδο στο γειτονικό μοναστήρι του Αρκαδίου όπου και εξασκήθηκε ιδιαίτερα στο παίξιμο της λύρας.

Πρότυπα του θα μπορούσαμε να θεωρήσουμε το συγχωριανό του Ανδρέα Σταυρουλάκη ή Τσιγαριδαντρέα, τον «Μανέλη», κ.ά. Στα δεκαεπτά του κλήθηκε για πρώτη φορά να παίξει σε γαμήλιο γλέντι στο χωριό του κι έτσι ξεκίνησε μία παρουσία ογδόντα και πλέον ετών στα μουσικά πράγματα της ευρύτερης περιοχής της επαρχίας Αμαρίου. Το παρατσούκλι του το “κληρονόμησε” από τον πατέρα του, για τον οποίο θρυλούνταν ότι, επιστρέφοντας από τον πόλεμο στη Μικρασία, “έφερε τσι λίρες με το κουρούπι” (=κιούπι, μικρό πήλινο πιθαράκι).

Ο Κουρούπης λοιπόν, τον οποίο ο Λεωνίδας Κλάδος κατονομάζει ως δάσκαλό του, δεν υπήρξε ποτέ επαγγελματίας, έπαιζε χωρίς να ζητήσει χρήματα και κέρδος του θεωρούσε τις όμορφες στιγμές που πέρασε στα γλέντια του Μέρωνα και των γύρω χωριών. Είχε παίξει συντροφιά με το Γιάννη Μπερνιδάκη ή Μπαξεβάνη, το Μαρκογιάννη αλλά και με συγχωριανούς του όπως τους Χρήστο και Παντελή Καλοειδά, τον Γαργεραλέξη (Αλέξη Γαργερό), το Γιώργη Λιοδάκη, κ.ά.

Εχει και άλλο »

Μακριά από μας τέτοια διλήματα. Το site αυτό (http://www.cretan-music.gr) φτιάχτηκε το 1998 (11 χρόνια κιόλας, ε;) με σκοπό επιτέλους να συγκεντρωθεί υλικό για την Κρητική λαική μουσική.

Μια πρώτη καταγραφή που είναι αλήθεια ότι έπρεπε να ‘χει ξεκινήσει πολύ πολύ νωρίτερα και από τους αρμόδιους (κράτος). Αλλά ως γνωστόν το Ελληνικό κράτος επιβραβεύει μόνο πανηγυράκια τύπου Eurovision με εκατομμύρια ευρώ μέσω της ΕΡΤ, ενώ χρήματα για έρευνα του λαικού πολιτισμού μας δυστυχώς δεν περισσεύουν! Ακόμα και όταν αυτό γίνεται, τότε συμβαίνουν άλλα απίθανα από τους βολεμένους δημόσιους λειτουργούς μας. Χαρακτηριστική η περίπτωση του Πανεπιστημίου Κρήτης στο Ρέθυμνο που γύρω στο 1980 με τη βοήθεια του αείμνηστου λυράρη Κωστή Μουντάκη, συγκεντρώθηκαν μουσικοί υπέργηροι και μη, και ηχογράφησαν δεκάδες μελωδίες, σκοπούς, χορούς και τραγούδια που κινδύνευαν να χαθούν. Σήμερα μαζί με τους γέρους μουσικούς έχουν χαθεί και οι ηχογραφήσεις τους! Γιατί; Μα ρωτήστε το Πανεπιστήμιο Κρήτης. Λες και οι ηχογραφήσεις είναι κτήμα δικό του και όχι του Ελληνικού λαού και τις κρατάει καταχωνιασμένες στα αρχεία του…

αυτό δε θα θέλατε να το απολαύσετε και σε ήχο;

Εχει και άλλο »

Η παρουσία νέων μουσικών που ασχολούνται µε τα πνευστά της Κρήτης και θα παίξουν πρώτη φορά στην φετινή 4η Συνάντηση (27/08/09) µας κάνει να νιώθουμε ότι οι «Ποιμένες Αγραυλούντες» έβαλαν ένα λιθαράκι όχι µόνο στη διάσωση αυτών των οργάνων, µα και στη γνωριμία αυτών των μουσικών µε μουσικούς άλλων περιοχών. Πέρα όμως από τις καθιερωμένες πια και αναγκαίες µουσικοχορευτικές συναντήσεις, θέλαμε να µάθουµε περισσότερα για τους «αυλούς» και τους «λαλητάδες», για τα όργανα και τους μουσικούς. Έτσι προχωρήσαμε – στηριζόμενοι µόνο στις δυνάμεις µας – στην οργάνωση διήμερου συμποσίου, ώστε να δώσουμε βήμα σε ερευνητές και λαϊκούς μουσικούς να µας παρουσιάσουν εργασίες τους, που αφορούν τη διάδοση και τη συμβολή των λαϊκών πνευστών οργάνων στα μουσικά τοπικά ιδιώματα. Παράλληλα δίνεται και μια ευκαιρία για ανταλλαγή απόψεων και εμπειριών. Οι εργασίες του συμποσίου θα εκδοθούν, πιστεύοντας ότι έτσι συμβάλλουμε στον εμπλουτισμό της βιβλιογραφίας που αφορά τα όργανα αυτά και τους ανθρώπους που τα παίζουν.
Καλωσορίζουμε τους μουσικούς και τους ερευνητές που ανταποκρίθηκαν στο κάλεσμα µας και ευχαριστούμε τους ανθρώπους που δούλεψαν για αυτές τις εκδηλώσεις, καθώς και όλους εσάς που στηρίζετε αυτή τη προσπάθεια του Δήμου Ρούβα.

Ο Δήμαρχος
Οικονομάκης Φανούρης

Εχει και άλλο »

Πολλές φορές ακούμε για την παραδοσιακή Κρητική μουσική. Αυτή τη μουσική που υποστηρίζεται από αυτό το blog. Ομως συνομιλώντας με Κρητικούς (και μη), λίγοι είναι αυτοί που έχουν μια ιδέα για το τί εννοούμε λέγοντας “παράδοση“. Πολύ περισσότερο όταν λέμε Κρητική μουσική παράδοση.

Η λέξη, από μόνη της αυτοπροσδιορίζεται. Ουσιαστικά, περιλαμβάνει ότι παραδίδεται. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, ότι παραδίδεται από μια παλιότερη γενιά σε μια νεώτερη. Καθήκον όμως όλων των γενιών είναι να παραδώσουν αυτούσιο αυτό που παρέλαβαν με τις ελάχιστες δυνατές αλλιώσεις. Ομως, επειδή μιλάμε για μουσική, τα πράγματα είναι απλά. Τόσο απλά που δε χωρούν αμφισβήτηση! Κάθε καλλιτέχνης που παίζει ένα παραδοσιακό μουσικό σκοπό, πρέπει να το κάνει  όσο καλύτερα μπορεί, μέσα στα όρια της δεξιοτεχνίας και του ταλέντου του. Ακόμα και όταν η δεξιοτεχνία και το ταλέντο δεν πλεονάζουν (λέγε με ερασιτέχνη), η όποια αλλαγή, διασκευή ή “παραλλαγή” γίνεται αποδεκτή, εφόσον αυτή γίνεται με σεβασμό και όχι για επίδειξη ή ακόμα χειρότερο για πλουτισμό.

Οταν κάποιος “καλλιτέχνης” (με ή χωρίς εισαγωγικά) βασίζει την καριέρα του, επάνω σε μία παράδοση -επάνω σε μια κληρονομιά-, θα πρέπει να σέβεται (τουλάχιστον), το έργο του δημιουργού και να προσπαθεί να το αποδώσει με τον καλύτερο δυνατό τρόπο. Οσο μπορεί πιο αυτούσια. Αυτό είναι το καθήκον του. Αν δε μπορεί ή δε θέλει, αλλά συνεχίζει να καλύπτει τις ανασφάλειες της έλλειψης δυνατοτήτων του, με παραλλαγές, προσαρμογές και προσθήκες (λέγε με drum machines, μπάσο κ.α.)  θα μπορούσε να χαρακτηρίσει τη δική του “εκδοχή” ως διασκευή πάντοτε όμως με την άδεια του δημιουργού.

Αν θέλεις κάποιος να κάνει μαγκιές, με την Κρητική μουσική (βλέπετε ότι δε χρησιμοποιώ τη λέξη παραδοσιακή), μπορεί να το κάνει στα δικά του δημιουργήματα. Ας βγάλει δικούς του σκοπούς και ας τους παίξει και με γκάϊντα. Λίγο με ενδιαφέρει. Από εκεί και πέρα το δημιούργημά του θα κριθεί και όποιος θέλει το ακολουθεί.

Εχει και άλλο »

Γεννήθηκε στις 17 Ιανουαρίου 1925 στα Πλατάνια Αμαρίου.  Είναι γιος του Δημήτρη Κλάδου κτηνοτρόφου από τα Λειβάδια Μυλοποτάμου. Μητέρα του είναι η Χρυσή Ανδρέου Λίτινα. Έμειναν και έζησαν στα Πλατάνια αποκτώντας 8 παιδιά εκ των οποίων το δεύτερο ήταν ο Λεωνίδας.

Φοίτησε στο Δημοτικό Σχολείο Πλατανίων, αλλά λόγω έλλειψης δασκάλου παρακολούθησε μαθήματα και σε άλλα δημοτικά της γύρω περιοχής μεταξύ αυτών και αυτό του Μοναστηρακίου. Ήταν εξαίρετος μαθητής, λόγω όμως οικονομικών δυσχερειών δεν προχώρησε στα γράμματα. Οι γονείς του τον προέτρεψαν και πήγε να μάθει την τέχνη του τσαγκάρη στο Βυζάρι στου Κούνουπα του Στεφανή, όπου πηγαινοερχόταν για τρία χρόνια.

Σαν παιδί βοηθούσε στην εκκλησία και ήταν δίπλα στον παππού του από τις Λαμπιώτες Παπα-Γιάννη Σιγανό, ο οποίος διέκρινε από πολύ νωρίς τις μουσικές και φωνητικές ικανότητες του Λεωνίδα και τον προώθησε στο ψαλτήρι. Έτσι λοιπόν η εκκλησία υπήρξε ένα από τα πρώτα του βιώματα, όσον αφορά το χώρο της μουσικής. Ένας άλλος μεγάλος δάσκαλος στη μουσική για το Λεωνίδα ήταν ο θρυλικός Κουρούπης από το γειτονικό Μέρωνα που τον βοήθησε στα πρώτα του βήματα.

Το 1941, όταν κατέκτησαν οι Γερμανοί την Κρήτη, τον βρίσκει με πολλές άλλες οικογένειες στις σπηλιές του Ψηλορείτη. Εκεί ο θείος του Μανώλης Λίτινας ασχολείται με διάφορα ξυλόγλυπτα και μεταξύ αυτών φτιάχνει και μία λύρα από ασφένταμο. Τα παιδιά την περιεργαζόταν και την άφηναν, όμως ο Λεωνίδας ανυπομονούσε να ακούσει τους πρώτους ήχους:

“σε 17 ημέρες έμαθα να κουρδίζω και σε 28 ακούστηκαν οι πρώτοι σκοποί στις κορυφές του Ψηλορείτη. Έπαιζα και τραγουδούσα συνέχεια”.

Εχει και άλλο »

Α. Η καταγωγή των Τουρκοκρητικών.

Είναι πλέον αρκετά γνωστό, νομίζω, ότι ο μουσουλμανικός πληθυσμός της τουρκοκρατούμενης Κρήτης ήταν, στη συντριπτική του πλειοψηφία, ελληνικής καταγωγής, Κρητικοί εξισλαμισμένοι, πολλοί από τους οποίους ξεκίνησαν ως κρυπτοχριστιανοί και σε μερικές γενιές εξισλαμίσθηκαν αληθινά.

Ο γνωστός Κρητικός συγγραφέας Ιωάννης Κονδυλάκης, συγγραφέας του «Πατούχα» και άλλων σημαντικών έργων, στην εφημερίδα «Εστία» 15 και 16.6.1896 (διαρκούσης της Τουρκοκρατίας στο νησί) γράφει τα παρακάτω χαρακτηριστικά: [βλ. Ιωάννη Κονδυλάκη, Τα Άπαντα, εκδ. Αηδών, Αθήναι 1961, σελ. 372-385]

(…) Αναρχία πλήρης διά τους Τούρκους, τρομοκρατία απαραδειγμάτιστος διά τους χριστιανούς. Ο φόνος χριστιανου έμενεν ατιμώρητος, διό οι Τούρκοι εφόνευον πάντα χριστιανόν ζωηρόν, εφόνευον προς απλήν τέρψιν, προς εξάσκησιν εις την σκοποβολήν× ο φόνος τούρκου ετιμωρείτο δι’ εξοντώσεως χωρίου ολοκλήρου χριστιανικού.

Όσοι δε των χριστιανών διέφευγον τον θάνατον υπεβάλλοντο εις σκληροτάτας δοκιμασίας και απανθρώπους εξευτελισμούς (…) Πολλάκις αγάδες, εισερχόμενοι εις τους ναούς εν μέσω της λειτουργίας, απέστελλον τους εκκλησιαζομένους εις αγγαρείας. Άλλλοι ήρπαζον τας νύμφας μικρόν μετά την τέλεσιν του γάμου, φονεύοντες τους γαμβρούς. Τινές δε συγκαλούντες κόρας και γυναίκας, τας υπεχρέωνον να χορεύωσιν ημίγυμναι προς διασκέδασίν των. (…)

Τότε… ο τουρκικός πληθυσμός εδιπλασιάσθη διά πολυαρίθμων aλλαξοπιστιών. Πολλών χωρίων οι κάτοικοι, απαυδήσαντες, μετέβησαν αθρόοι με τον ιερέα των επί κεφαλής και ησπάσθησαν τα δόγματα του Κορανίου. Λέγεται μάλιστα ότι τόσοι διά μιάς μετέβησαν από το Μονοφάτσι, ώστε επιδή ήτο δύσκολον να εκτελεσθή επί τόσων ανδρών η απαιτουμένη εγχείρησις, ο ιμάμης Ηρακλείου ανέγνωσεν απλώς μίαν ευχήν και έπειτα είπε προς τους νεοφωτίστους:

-Άειντε, Τούρκοι!

Και οι χθες ραγιάδες εφόρεσαν το σαρίκι του αγά και… ανέπνευσαν.

Ούτω δε όλος σχεδόν ο πληθυσμός της πεδινής εκείνης επαρχίας εξισλαμίσθη και σήμερον εντός των χωρίων της, μόνον ερειπωμέναι εκκλησίαι ενθυμίζουν ότι οι φανατικοί εκείνοι Τούρκοι υπήρξαν ποτέ χριστιανοί. Κατά τρόπον όμοιον εσχηματίσθη και ο μωαμεθανικός πληθυσμός του Σελύνου, αναμφιβόλως δε και της Αμπαδιάς. Και αν δεν επήρχετο η επανάστασις του 1821 διέτρεχε κίνδυνον η Κρήτη, ή να εξοντωθή ο χριστιανικός αυτής πληθυσμός ή να εξισλαμισθή εντελως. Η επανάστασις εκείνη ανεπτέρωσε το θάρρος των χριστιανών έκτοτε δε αντί ν’ αυξήσει ο τουρκικός πληθυσμός, ήρχισε μάλλον να ελαττούται, επανελθόντων και τινών εκ των εξομωτών εις το πάτριον θρήσκευμα.

Βεβαίως, οι περισσότεροι από τους εξομώτες αλλαξοπίστιζαν μόνο φαινομενικά, ενώ διατηρούσαν κρυφά τη χριστιανική τους πίστη. Έτσι, είχαμε και στην Κρήτη έντονο το φαινόμενο των Κρυπτοχριστιανών, κάποιοι από τους οποίους έλαβαν και ενεργό δράση στις επαναστάσεις (όπως οι Κουρμούληδες) φτάνοντας μέχρι και το μαρτύριο (όπως οι Τέσσερις Μάρτυρες του Ρεθύμνου, καταγόμενοι από τις Μέλαμπες Αγίου Βασιλείου).

Όμως οι περισσότεροι, με την πάροδο του χρόνου, έχασαν την ελπίδα και το θάρρος τους και κατέληξαν οι ίδιοι ή οι απόγονοί τους αληθινοί μουσουλμάνοι, και μάλιστα φανατικοί: αι φυσικαί προς χριστιανούς συγγένειαί των ελησμονήθησαν, η αμάθεια εσκότισε την μνήμην και το λογικόν, το δηλητήριον του μωαμεθανισμού επώρωσε και εσκλήρυνε τας ψυχάς των, η προνομιούχος θέσις των ως δεσποτών τους εμάθυσε και εγέννησεν αυτοίς συναίσθημα τι φυλετισμού… Ήτον δυνατόν αυτοί οι ανδρείοι και υπερήφανοι να έχουν τι το κοινόν προς τους ταπεινούς, τους περιφρονημένους και αθλίους ραγιάδες; (Κονδυλάκης)

Επειδή μάλιστα οι μουσουλμάνοι της Κρήτης δεν τηρούσαν πιστά την απαγόρευση της νέας τους θρησκείας ως προς την πόση (κυρίως) οινοπνευματωδών ποτών, εθεωρούντο «κακοί μουσουλμάνοι» και χαρακτηρίζονταν περιφρονητικά από τους «ανατολίτες Τούρκους» μπουρμάδες (γυρισμένοι, δηλ. εξομώτες), χαρακτηρισμός που χρησιμοποιήθηκε και από τους χριστιανούς του νησιού (βλ. π.χ. Κώστα Μουντάκη, τραγούδι του Αρκαδιού, «Να λέω αέρα μπουρμάδες» κτλ).

Για το θέμα αυτό βλ. και το βιβλίο του Νικολάου Π. Ανδριώτη “Κρυπτοχριστιανικά Κείμενα”, Εθνική Βιβλιοθήκη, δημοσιεύματα της Εταιρίας Μακεδονικών Σπουδών, Θεσσαλονίκη 1974.

Ως προς τον τρόπο ζωής γενικότερα, οι Τουρκοκρητικοί δεν άλλαξαν τη γλώσσα τους ούτε πολλές από τις ασχολίες της καθημερινότητας.

Στο βιβλίο του Γιάννη Δ. Τσίβη Χανιά 1252-1940, εκδ. Γνώση, Αθήνα 1993,σελ. 111 κ. εξ., διαβάζουμε για τους Τουρκοκρητικούς των Χανίων:

Οι Τουρκοκρητικοί είχαν τα ίδια περίπου ήθη κι έθιμα με τους Έλληνες κατοίκους της Κρήτης. Στους πολέμους ήταν γενναίοι, τηρούσαν την υπόσχεσή τους και συμπεριφέρονταν μεγαλόψυχα στους ασθενείς και στους ανήμπορους. (σσ. Οι «Χανιώτες Τούρκοι» ήταν γνωστοί «μπεσαλήδες», δηλ. έντιμοι και πιστοί στο λόγο της τιμής τους. Αυτό όμως, δυστυχώς, δεν ήταν κανόνας για τους Τουρκοκρητικούς γενικά.)

Οι Τουρκοκρητικοί, στη συντριπτική πλειοψηφία τους, είχαν μια μόνο σύζυγο. Κυριότερη αιτία της μονογαμίας των Κρητικών Μουσουλμάνων ήταν το γεγονός πως οι περισσότεροι ήταν εξισλαμισμένοι Χριστιανοί Ενετοί ή Έλληνες και, από παράδοση, διατήρησαν τη μονογαμία καθώς και πολλά από τα ήθη και έθιμα των συμπατριωτών τους Χριστιανών.

Εχει και άλλο »

Οχι, δεν έχω κάνει ορθογραφικό λάθος!! Ούτε έχω σκοπό να σχολιάσω θετικά ή αρνητικά τη φωτογραφία που ακολουθεί. Δε χαραμίζω τη σκέψη μου. Μιλάει από μόνη της. Αφήνω, τον καθένα να βγάλει τα δικά του συμπεράσματα.