cretan music – mantinades

Η λέξη πρεπιά στην κρητική διάλεκτο αντιστοιχεί περίπου στην ευπρέπεια της κοινής νεοελληνικής γλώσσας και σημαίνει:

1. το σεβασμό και την εκτίμηση που απολαμβάνει ένας άνθρωπος από την τοπική κοινωνία, στην οποία ανήκει (π.χ. του χωριού του)
   πού ‘ναι τα γλυκά σου χείλη κι η πρεπιά στη γειτονιά
   (Κ. Μουντάκης, «Απομεινάρια της αγάπης», από τον τελευταίο του δίσκο «Στον Ψηλορείτη θ’ ανεβώ»)
2. τη συμπεριφορά που πρεπίζει τον άνθρωπο, είναι δηλ. πρεπισμένο φέρσιμο και κάνει πρεπισμένο κείνονά που το ‘χει:
   το κομπολόι τσ’ αθρωπιάς, απού πρεπίζει τσ’ άντρες,
   χαράς του το που το βαστά με τση τιμής τσι χάντρες
   (Λεαντρογιώργης, σύγχρονος μαντιναδολόγος, Ζαρός Ηρακλείου)

Ο πρεπισμένος άθρωπος πρεπίζει τον τόπο και τους ανθρώπους γύρω του: «Επρέπισες τη μ-παρέα μας». Το ρήμα πρεπίζω κανονικά σημαίνει κοσμώ, στολίζω, είτε κυριολεκτικά (με πρεπίδια, δηλ. πλουμιά, ξόμπλια) είτε μεταφορικά («να πω τραγούδι του σκαμνιού, την τάβλα να πρεπίσω…», ριζίτικο «πέτε το οι γι-άντρες, πέτε το…»).
Βασικά στοιχεία της πρεπισμένης συμπεριφοράς είναι, μεταξύ άλλων, η ευγένεια, η διακριτικότητα, η προσοχή να μην προσβάλλομε τον άλλο, η αμέριστη και αφιλοκερδής προσφορά βοήθειας και φιλοξενίας ακόμη και σε αγνώστους κ.λ.π. Τα στοιχεία αυτά συνιστούν και την αθρωπιά του ανθρώπου (την ιδιότητα που τον κάνει «να ‘ναι άθρωπος»), δηλ. την αξιοπρέπειά του.

Το ριζίτικο τραγούδι, δημιούργημα κοινοτήτων με υψηλό αίσθημα τιμής, άρα και αυξημένη ευαισθησία για την πρεπιά, αυτήν εκφράζει κατά κύριο λόγο. Την εκφράζει μάλιστα με τέσσερις τρόπους, από τους οποίους οι δύο πρώτοι σχετίζονται με τους στίχους, δηλ. τα «ποιητικά κείμενα», των τραγουδιών
α) με τραγούδια που αναφέρονται στην πρεπιά, έχοντας άμεσα ή έμμεσα διδακτικό χαρακτήρα,
β) με τραγούδια που αναφέρονται σε άλλα θέματα, αλλά φανερώνουν πρεπιά με το ύφος του στίχου,
γ) με τη μουσική του,
δ) με τον τρόπο λειτουργίας του τραγουδιού γύρω από την τάβλα ή στη στράτα, που είναι τρόπος τελετουργικός και προσεγμένος στις λεπτομέρειες.

α. Τραγούδια τση πρεπιάς.

1. Υπάρχουν τραγούδια που διδάσκουν άμεσα στον άνθρωπο τη δέουσα συμπεριφορά, σύμφωνα βέβαια με τα ήθη της κοινότητας:
Ακούτ’ είντα παράγγερνε μια φρόνιμη του γιου τζη.
Στη γ-Κάνωβο τονέ καλούν να πάει γαμηλιώτης.
«Έπαρε, γιε μου, απ’ όσα θες, πάρε και μη λυπάσαι,
και σφάξε δώδεκα κριγιούς και τρεις στειροματζέτες
και βάλε στο βουργιάλι σου ένα ψωμί χρυσάφι.
Υγιέ μου, α μ-πας στη γ-Κάνωβο απού ‘ν’ οι χαροκόποι,
τήρα, διατήρα το σκαμνί, τον τόπο να καθίζεις,
με το γ-καλλιά σου κάθιζε και νηστικός σηκώνου,
ακέριο νά ‘ναι το ψωμί, το πιάτο νά ‘ν’ αγκίνιο.»

Εδώ η πρεπιά εκδηλώνεται κατ’ αρχάς ως αρχοδιά από τον προφανώς πλούσιο ήρωα (άρχοντα στσι τρόπους και στο έχος):
-με τα πλούσια κανίσκια,
-με το λιγοστό φαγητό, που δείχνει ότι ο συνδαιτημόνας είναι ευγενής και όχι λαίμαργος, αλλά ούτε και φτωχός (και φτωχός να ήταν όμως, έτσι θα έπρεπε να φερθεί): «Να φάμε λίγο, να μη φανούμε κακόσειροι και λιμασμένοι» (Νίκου Αγγελή, «Στον Ίσκιο της Μαδάρας», Η Κουρά).

Η πρεπιά όμως εκδηλώνεται και ως φρονιμάδα (σωφροσύνη), από την επιλογή του «παρακαθήμενου στην τάβλα»: να κάτσει με τον καλλιά ντου (με τον καλύτερο απ’ αυτόν), από τον οποίο θα τιμηθεί ακούγοντας τα μετρημένα λόγια του και βλέποντας την ανώτερη συμπεριφορά του. Ο φρόνιμος (συνετός, σώφρων) έχει το δικό του μερίδιο στην πρεπιά, το οποίο εκφράζεται σ’ ένα άλλο γνωστό ριζίτικο τραγούδι:

Μυρίζουν οι βασιλικοί, μυρίζου γ-κι οι βαρσάμοι,
μα σα μυρίζει ο φρόνιμος βαρσάμια δε μυρίζου,
βαρσάμια ουδέ βασιλικοί μουδέ καρεφυλλάτα.
Μυρίζει εκειά που πορπατεί, μυρίζει εκειά που στέκει,
μυρίζει εκειά που κάθεται.

Η λέξη μυρωδιά στην Κρήτη σημαίνει πάντα όμορφη μυρωδιά (μυρίζει = ευωδιάζει, ενώ βρομεί = μυρίζει άσχημα). Αυτή η μυρωδιά είναι ένας λεπτός, διακριτικός τρόπος να εκφραστεί η ακτινοβολία της χάριτος του φρόνιμου ανθρώπου. Όλα τα καλά πράγματα «μυρίζουν», δηλ. πρεπίζουν και κερδίζουν την πρεπιά: π.χ. η τάξη (νοικοκυροσύνη, ευταξία), η αρχοδιά και η ευγένεια που επικρατούν στο σπίτι του «αντρειωμένου», δηλ. του καλού παλληκαριού της κοινότητας:
Με τσι λεβέντες πάντοτε μ’ αρέσει να καθίζω,
μ’ αρέσει να χαροκοπώ σε αντρειωμένου σπίτι,
γιατί μυρίζου ντα σκαμνιά, μυρίζου ντα τραπέζια,μυρίζου μ-που τα στρώνανε.
(Δηλ. «μυρίζουν» εκείνοι που τα στρώνανε, οι νοικοκεράδες ή οι παρεϊστάδες που βοηθήσανε στη διοργάνωση της παρέας.)

Ένα τελευταίο τραγούδι, από τα πιο συγκλονιστικά, μιλεί για το ιδεώδες της φιλοξενίας, που αγγίζει τα όρια της ακρότητας:
Μάνα, κι αν έρθουν οι φίλοι μας, κι αν έρθουν οι δικοί μας,
μη ντώνε πεις κι απόθανα, να τσι βαροκαρδίσεις.
στρώσε των τάβλα να γευτού και κλίνη να πλαγιάσου,
στρώσε τω μ-παραπέζουλα να θέσου ντ’ άρματά ντων.
Και το πρωί, σα σηκωθού γ-και σ’ αποχαιρετούνε,
πες τωνε πως απόθανα…

Ο ήρωας στην «Αναφορά στο Γκρέκο» και στον «Καπετάν Μιχάλη» του Ν. Καζαντζάκη φιλοξενείται σ’ ένα σπίτι και μόνο το πρωί μαθαίνει τυχαία ότι στη μέσα κάμερα κείτεται νεκρός ο γιος του οικοδεσπότη· ανάλογη ιστορία υπάρχει και στον «Ίσκιο της Μαδάρας» του Ν. Αγγελή.

Σελίδες: επόμενη »