cretan music – mantinades

Ο Ιωάννης Δερμιτζάκης (Δερμιτζογιάννης) ήταν ένας από τους περισσότερο γνωστούς εκπροσώπους της μουσικής παράδοσης της ανατολικής Κρήτης και συγκεκριμένα της επαρχίας Σητείας και συγκαταλέγεται στους παραδοσιακούς μας μουσικούς που έκαναν γνωστή και αγαπητή την κρητική μουσική στην υπόλοιπη Ελλάδα, ιδιαίτερα μάλιστα στα Δωδεκάνησα, που συγγενεύουν μουσικά με την Κρήτη και κατεξοχήν με τη Σητεία.

Γεννήθηκε το 1907 στη Μαρωνιά Σητείας (ήταν δηλ. χωριανός του κορυφαίου Στειακού λυράρη Ιωάννη Σολιδάκη ή Κιρλίμπα, πράγμα που συνεπάγεται γόνιμη διαπροσωπική σχέση) και άφησε τον κόσμο τούτο το 1984. Κληρονόμος της εξαίρετης στειακής μουσικής παράδοσης (ξεκίνησε να παίζει τις πρώτες του κοντυλιές με μαντολίνο, θαμπιόλια και μαντούρες), ο Δερμιτζογιάννης ήταν «πολυσύνθετος, δημιουργικός, παραγωγικός, ποιητάρης δόκιμος, βιολάτορας, λυράρης δεξιοτέχνης, γλυκόλαλος εκφραστικός τραγουδιστής… Η σάτιρα και τα ευτράπελα έμμετρα σχόλια των συνηθειών και των καταστάσεων του μεταπολεμικού κόσμου είναι ένα μεγάλο μέρος της ποιητικής του παραγωγής που τυπώθηκε και σε βιβλία αλλά πέρασε και στους δεκάδες δίσκους του Δερμιτζογιάννη (πρώτη ηχογράφηση δίσκου το 1953) που περιέχουν τις μουσικές διαδρομές του απ’ άκρου σ’ άκρο της Κρήτης, τις δικές του δημιουργίες, τις δοξαριές και τα τραγούδια του» (Μαν. Δουλγεράκης, βιογραφικό του Δερμιτζογιάννη στη σειρά δίσκων «Πρωτομάστορες της Κρητικής Μουσικής Ιστορίας», Κρητικό Μουσικό Εργαστήρι).

Εχει και άλλο »

Πριν διαβάσετε το κείμενο που ακολουθεί, δείτε το βίντεο από ντοκυμαντέρ της ΝΕΤ,  που παραθέτω. Δε θα σταθώ στο βίντεο, αυτό καθ’αυτό, αλλά σε όσα λέγονται σε αυτό και κυρίως σε κάποια σχόλια του παρουσιαστή, που “σφάζει με το γάντι” και του “ερμηνευτή”…

Εχει και άλλο »

[Η Ευαγγελία Κ. Φραγκάκι, εξαίρετη λαογράφος από την ανατολική Κρήτη, συνέβαλε τα μέγιστα με το πλούσιο έργο της στη μελέτη του λαϊκού πολιτισμού της Κρήτης. Έγραψε, μεταξύ άλλων, Συμβολή στα Λαογραφικά της Κρήτης, Αθήναι 1949, Η Δημώδης Ιατρική της Κρήτης, Αθήναι 1978, κ.λ.π. Το άρθρο αυτό το αναδημοσιεύουμε για τις πολύτιμες πληροφορίες, μαρτυρίες και καταγραφές που περιέχει σχετικά με την κρητική μουσική παράδοση και διατηρούμε, σε γενικές γραμμές, την ιστορική ορθογραφία της εποχής, εκτός, δυστυχώς, από το πολυτονικό σύστημα. Παρακαλούμε να το διαβάσετε, παρά την έκτασή του. Τα επεξηγηματικά σχόλια που παρεμβάλλονται μέσα σε αγκύλες, με την ένδειξη «σ.σ.» (σημείωση συντάκτη) είναι της σελίδας μας.]

Το να καταπιαστώ με το δημοτικό τραγούδι της Κρήτης είναι σα να βάνω το χέρι μου σ’ αναμμένα κάρβουνα. Άλλοι πολλοί, σοφοί και ειδικοί, έχουν ασχοληθεί πρωτήτερα, μα…

αν και δεν είμαι ειδική, πολλά θα προσπαθήσω
την «Κρητική Πρωτοχρονιά» να την ευχαριστήσω.

Οι σκέψεις που θα γράψω δεν πρέπει να νομίσει κανείς πως έχουν την αξίωση να εξαντλούν το θέμα, ούτε πως έχουν σκοπό να θέσουν ζητήματα. Είναι μόνο ένα δείγμα αγάπης για την πατρίδα μου την αγαπημένη και μόνο σαν τέτοιο θα το δει ο συμπατριώτης μου, που θα το διαβάση.

Α΄

Αφορμή για τη δημιουργία του δημοτικού τραγουδιού της Κρήτης, όπως και κάθε δημοτικού τραγουδιού, δώσανε εξωτερικά αίτια που γεννούν τα ψυχικά συναισθήματα στο λαό: η ομορφιά της φύσης, η αγάπη (ερωτική ή αδερφική), ο θάνατος, ο ξενητεμός, ο γυρισμός, ένα ιστορική γεγονός κι’ άλλα. Βέβαια ένας είναι ο δημιουργός του κάθε τραγουδιού –συντροφικά δε μπορεί να συντεθούν τραγούδια– ο χαϊδεμένος της τύχης που «απ’ το Θεό ’χει χάρη» να εκφράζει τα συναισθήματά του όταν ξεχειλίση το ποτήρι της καρδιάς του, κατά τρόπο που να δονή τις ψυχές που κι’ εκείνες πάλλουν μα δε μπορούν να εκφραστούν.

(Μια μοναδική περίπτωση ομαδικής στιχουργίας μου έκαμε γνωστή η κόρη μου Δήμητρα, όταν εργαζότανε ως φιλόλογος σε κάποιο ιδιωτικό εκπαιδευτήριο στο Ηράκλειο, τότε που το Κυπριακό και η εξορία του Μακαρίου [σ.σ.: αρχιεπισκόπου, προέδρου και ηγέτη της Κύπρου] ήταν το «φλέγον» ζήτημα, που δόνησε τις ψυχές μικρών και μεγάλων σ’ όλο το Πανελλήνιο, μα ξέχωρα στην Κρήτη. Ένα παιδί σηκώθηκε κι’ έγραψε ένα στίχο στον πίνακα, άλλο παιδί πρόσθεσε, μάλλον υπαγόρεψε, άλλο δίστιχο και συνέχεια πολλά παιδιά λέγανε το καθένα τι να προστεθή, ανταλλάσσανε γνώμες, γράφανε, ώσπου καταλήξανε α κάμουν ένα τραγούδι, που το έχει καταθέσει η κόρη μου στο Λαογραφικό Αρχείο της Ακαδημίας Αθηνών. Ως τόσο ο ένας είχε την πρωτοβουλία και η συμβολή των πολλών είναι ίσαμε ένα ωρισμένο σημείο, χωρίς να μπορείς να καθορίσης το ποσοστό της συμμετοχής.)

Εχει και άλλο »

Ο Αντώνης Παπαδάκης (Καρεκλάς) γεννήθηκε στα Περιβόλια του Ρεθύμνου το 1893 και άρχισε να ασχολείται με τη λύρα από μικρό παιδί. Ήταν ένας από τους σημαντικότερους Ρεθεμνιώτες λυράρηδες των αρχών του 20ου αιώνα.

Πρωτόπαιξε λύρα σε εποχή που το λαούτο δεν είχε καθιερωθεί ακόμη ως συνοδευτικό όργανο της λύρας στην Κρήτη (ως γνωστόν, η εξάπλωσή του άρχισε από τα Χανιά προς Ρέθυμνο – μία άλλη πόρτα είσοδου του στο νησί ήταν οι Μικρασιάτες πρόσφυγες στο Ηράκλειο). Έτσι, στις εμφανίσεις του χρησιμοποιούσε ως συνοδεία το μπουλγαρί, δημοφιλέστατο την εποχή εκείνη στην περιοχή του Ρεθύμνου (βλ. σχετικά στη βιογραφία του Στέλιου Φουσταλιέρη). Συνεργάτες του ήταν κυρίως οι “μπουζουξήδες” (όπως έλεγαν τότε τους μουσικούς που έπαιζαν μπουλγαρί) Γιώργης Αγιούτης και Βλαδίμηρος Πλουμιστάκης και λίγο αργότερα, μαθητής ακόμη στο μπουλγαρί, ο Στέλιος Φουσταλιέρης, που ήταν και ανηψιός του. Με συνοδεία λαούτου πρωτόπαιξε γύρω στα 1928, με τον περίφημο λαουτιέρη Σταύρο Ψυλλάκη (Ψύλλο).

Εχει και άλλο »

Ο Μιχάλης Κουνέλης είναι ένα μεγάλο κεφάλαιο.
Αν ο Χάρχαλης έμεινε σαν δόξα διασώζοντας τα συρτά, αν ο Τσέγκας έγινε θρύλος, αν ο Κουτσουρέλης έγραψε ιστορία και ο Μαριάνος έγινε υπόδειγμα, ο Μιχάλης Κουνέλης υπήρξε ο τελευταίος συγκροτημένος κρίκος στη χρυσή αλυσίδα του μουσικού πολιτισμικού γίγνεσθαι στην Κίσσαμο.
Πολύπλευρος και πολυτάλαντος, δεν ήταν μόνο βιολάτορας και τραγουδιστής, αλλά και ανεκδοτολόγος και άνετος αφηγητής, αστείος και ευχάριστος τύπος με δυνατή μνήμη, διακριτικότητα και κρίση.
(Χαράλαμπος Ανουσάκης, μουσικός – ερευνητής)

Ο Μιχάλης Κουνελάκης ή Κουνέλης γεννήθηκε στις 21 Δεκεμβρίου 1928 (γραμμένος στα μητρώα 19.1.1929) στα Καρφιανά Πολυρρήνειας Κισάμου. Πατέρας του ήταν ο μεγάλος μουσικός Κουνελοκωστής, ένας από τους κορυφαίους της εποχής του.

Σε μια συνέντευξη έλεγε: «Οταν θα πω τη λέξη Λουσακιές γεμίζει το στόμα μου, είμαι περήφανος, γιατί η καταγωγή μας ουσιαστικά είναι Λουσακιανή. Στο Γαλουβά γεννήθηκε ο πατέρας μου, ο παππούς μου και από τις Λουσακιές κατάγεται και η μητέρα του πατέρα μου, το γένος Μαραγκουδάκη.»

Σχολείο πήγαινε στην Πολυρρήνεια, που το διέκοψε στην τετάρτη Δημοτικού λόγω του Πολέμου το 1940. Το ταλέντο του φάνηκε όταν ήταν μικρός. Επειδή το βιολί του πατέρα του ήταν μεγάλο και δεν μπορούσε να παίξει, του αγόρασε μια λύρα από τον Αλιφιεροστελιανό (Λιμπινιανά Λουσακιών).
Στο Δημοτικό Σχολείο με τον ανηψιό του Μανώλη Κατσωνάκη (είχαν σχεδόν την ίδια ηλικία) ήταν το μουσικό δίδυμο. Τις περισσότερες μέρες του σχολείου αντί για βιβλία κρατούσαν τα μουσικά όργανα.
Σε ηλικία 9 ετών ο πατέρας του τού αγόρασε καλύτερη λύρα, από τον Ροδουσάκη Κυριάκο, πατέρα του Γιώργου Ροδουσάκη. «Στην ηλικία αυτή» όπως έλεγε «έπαιξε παληκαρίσια».

Εχει και άλλο »

Γεννήθηκε το 1933 στον Οψυγιά Αμαρίου του νομού Ρεθύμνου και τα πρώτα του ακούσματα στη μουσική τα απέκτησε από το συγχωριανό του Στέλιο Κουτάκη, έναν υπέροχο λυράρη που χάθηκε πρόωρα στην περίοδο της κατοχής από πνευμονία. Το πρώτο του μουσικό όργανο ήταν ένας χοχλιός με τον οποίο έπαιζε τη λεγόμενη “μπουκόλυρα” (είχε πάρει ένα κέλυφος από χοχλιό και φυσούσε μέσα βγάζοντας ήχους που θύμιζαν λύρα):

“αφού να σκεφτείτε έπιανα ένα χοχλιό, του άνοιγα μια τρύπα, έβανα μια σκέπη από τη ρογαλίδα (ρογαλίδα=αράχνη) κι έκανα μπουκόλυρα μιας κι έβγαζε τόσο ωραίο ήχο που μου δημιουργούσε την επιθυμία να παίζω. Έπαιζα, λοιπόν, όλους τους σκοπούς με τη μπουκόλυρα από το χοχλιό στα παρτάκια που έκαναν οι νεαροί και οι κοπελιές του χωριού μου, πότε στο ένα σπίτι, πότε στο άλλο. Ήμουν, λοιπόν, ο λυράρης με τη μπουκόλυρα. Έτσι με φώναζαν… Παράλληλα όμως μ΄ αυτή την ιδιόρρυθμη λύρα έκανα προσπάθειες να μάθω και την κανονική λύρα. ‘Ήταν η εποχή που είχε κυκλοφορήσει το «Μόνο εκείνος π΄ αγαπά μπορεί να το πιστέψει» του Σκορδαλού. Μόλις το άκουσα, ετρελάθηκα…”

Εχει και άλλο »

Στον Πελοπίδα Σαριδάκη, το Ζαριανό χαμπιολάτορα,
που πέθανε κατά τη διάρκεια της σύνταξης του παρόντος άρθρου.

Οι τρεις μεγάλες οικογένειες μουσικών οργάνων, τα κρουστά, τα πνευστά και τα έγχορδα, εμφανίζονται σε όλη την επιφάνεια της γης, όπου έζησαν ή ζουν άνθρωποι, σε μια απίστευτη ποικιλία από παραλλαγές, που οδηγούν όμως, στην  κοινή βάση τους, σε ένα αξιοπρόσεκτο συμπέρασμα: όλοι οι αρχαίοι λαοί, από τις  φυλές των σπηλαίων ως τα οργανωμένα βασίλεια, ακολούθησαν την  ίδια πορεία για να αναπαραγάγουν τους  ήχους της φύσης, εξυπηρετώντας σκοπούς μαγικούς ή πραχτικούς και αργότερα (ή μήπως πρωταρχικά;) αναζητώντας διέξοδο στην  ανάγκη να  εκφράσουν τους πόθους και  τις αγωνίες τους -κι έτσι να τις διώξουν από μέσα τους και να λυτρωθούν απ’ αυτές.

Στην Κρήτη, που μας ενδιαφέρει εν προκειμένω, παρά την είσοδο των εγχόρδων (που συντελέστηκε προοδευτικά ώς τις αρχές του 20ού αιώνα, αν και δεν έχει μελετηθεί ακόμη σε ικανοποιητικό βαθμό), τα κρουστά και τα πνευστά μουσικά όργανα  διατήρησαν το χαρακτήρα τους και  τον  καλλιτεχνικό και κοινωνικό τους ρόλο περίπου ως τα μέσα του 20ού αιώνα. Από τότε εκτοπίζονται με γρήγορους ρυθμούς, μαζί με πολλά άλλα στοιχεία του λαϊκού πολιτισμού της κρητικής υπαίθρου, και σήμερα διατηρούνται απ’ αυτά μόνο ελάχιστα κατάλοιπα.

Ενώ το κρητικό κρουστό, το νταουλάκι, εντοπίζεται αποκλειστικά στο χώρο του νομού Λασηθίου (κι αυτό όμως έχει ουσιαστικά εξαφανιστεί)[1], τα πνευστά γνώρισαν ευρύτατη χρήση σε όλες τις περιοχές του νησιού (πρόκειται μάλλον για παράλληλη γέννηση και  όχι για διάδοση). Είναι τρία μουσικά όργανα, το χαμπιόλι, η μπαντούρα και η ασκομπαντούρα, χωρίς να συμπεριλάβουμε διάφορα ηχητικά αντικείμενα, όπως η νουνούρα [τρυπημένο καπάκι χοχλιού (κέλυφος σαλιγκαριού) σκεπασμένο με μεμβράνη][2] και  η σφυρίχτρα[3], και  η μπουκόλυρα (μίμηση του ήχου της λύρας με το  στόμα).

Φυσικά τα όργανα  αυτά, όπως και τα τοπικά έγχορδα, εντάσσονται στην οικογένεια των μουσικών  οργάνων του ευρύτερου ελληνικού χώρου και  ιδιαίτερα του νησιωτικού (αιγαιακού), με τις προεκτάσεις της στην περιοχή της ανατολικής Μεσογείου και της πάλαι βυζαντινής ανατολής.

Εχει και άλλο »