cretan music – mantinades

Μπαντούρα ή Μαντούρα

Η λέξη χαμπιόλι στην Κρήτη σημαίνει γενικότερα τον αυλό. Έτσι, χρησιμοποιήθηκε για να προσδιορίσει δύο μουσικά όργανα το ένα ονομάζεται ειδικά χαμπιόλι (θ’ αναφερθούμε παρακάτω σ’ αυτό) και το άλλο είναι η μπαντούρα ή μαντούρα, πνευστό από λιανό καλάμι (κλειστό στη μία ακρη με τον κόμπο του και ανοιχτό από την άλλη), που ανήκει στην κατηγορία του κλαρινέττου διαθέτει επικρουστικό γλωσσίδι, φτιαγμένο με σχίσιμο στη μεριά της κλειστής άκρης με τη βοήθεια μαχαιριού, που μπαίνει ολόκληρο στο στόμα και παλλόμενο με το φύσημα παράγει τον ήχο, και «πέντε τρύπες καυτές, για να μολογά καλά»[6]. Το  μέγεθός της συνήθως κυμαίνεται από 20 ώς 30 εκ., ενώ μερικές φορές φτιάχνεται με δύο κομμάτια καλάμι: το ένα έχει τις τρύπες για τα δάχτυλα και το άλλο, το μικρότερο, έχει το γλωσσίδι, πράγμα που δίνει την ευχέρεια στο μπαντουράρη να αντικαταστήσει μόνο το τμήμα αυτό αν καταστραφεί το  γλωσσίδι του οργάνου[7]. Ο ήχος της είναι λεπτός, οξύτερος από του χαμπιολιού, γιατί το καλάμι είναι λεπτότερο. Οι δυνατότητές της περιορίζονται σε μερικές κοντυλιές (μουσικές φράσεις) και αυτοσχεδιασμούς[8].

Η λέξη λυρομπάντουρα και η φράση λύρες και  μπαντούρες έφθασαν μέχρι τα τελευταία χρόνια να σημαίνουν τη μουσική γενικά. Μπαντούρες (ή χαμπιόλια, όπως συχνά τις  ονόμαζαν) κατασκεύαζαν πρόχειρα τα παιδιά στα χωριά με το σουγιά τους  και έπαιζαν απλές κοντυλιές χάριν παιδίας[9].

Δυο μπαντούρες μαζί, που η μια κρατεί το ίσο και η άλλη παίζει το σκοπό στα χείλη του ίδιου μπαντουράρη, συνιστούν τη τζιμπραγιά μπαντούρα (δίδυμη) ή διπλομπαντούρα. Συνήθως η μία από τις δύο μπαντούρες, αυτή που χρησιμεύει για ισοκράτημα, έχει μόνο μία τρύπα ο Ανωγειανάκης όμως αναφέρει τζιμπραγιά μπαντούρα με όλες τις τρύπες και στα δύο σκέλη από την περιοχή του Πρινέ Μυλοποτάμου ν. Ρεθύμνης τα τελευταία χρόνια του μεσοπολέμου σ’ αυτήν «έχουμε ένα απλό δυνάμωμα του ήχου: αντί μια έπαιζαν δυο μαντούρες μαζί τη μελωδία». Στο όργανο αυτό, «όταν, παρ’ όλη την προσοχή στην κατασκευή, οι δυο μαντούρες δε “μολογούσαν”, χρησιμοποιούσαν διάφορους τρόπους …για να συντονίσουν ηχητικά τις  δυο μαντούρες:  έξυναν μ’ ένα μαχαιράκι, δηλαδή ελέπτυναν περισσότερο το ένα από τα δυο γλωσσίδια ή στη μια από τις δυο μαντούρες έχωναν κάτω από το γλωσσίδι της μια λεπτή κλωστή ή τύλιγαν τρεις και τέσσερις φορές τη ρίζα του γλωσσιδιού με μια λεπτή κλωστή, που έδεναν μετά κόμπο (και οι δυο αυτοί τρόποι επηρέαζαν, όπως είναι φανερό, την παλμική κίνηση του γλωσσιδιού και συνεπώς το  ύψος του ήχου). Άλλοτε πάλι άνοιγαν περισσότερο ή έκλειναν λίγο, με κερί, όποια από τις τρύπες δε συνταιριαζόταν ηχητικά με τη  αντίστοιχη τρύπα στην άλλη μαντούρα κτλ.»[10].

***

[6] Γ. Πιττόκου, ό.π.

[7] Φ. Ανωγειανάκη, ό.π., σελ. 152× πρβ. την αναφορά του Πιττόκου για το διπλομπάντουρο της ασκομαντούρας, βλ. παρακάτω.

[8] Αντώνης Στεφανάκης, μπαντουράρης και όργανοποιός, Ζαρός Ηρακλείου. Βλ. και  Φ. Ανωγειανάκη, ό.π., αλλά και Γεωργίου Ι. Χατζηδάκι, Κρητική Μουσική, Αθήναι, σελ. 168 (μιλεί για την  ασκομαντούρα, αλλά ισχύει και για την απλή μπαντούρα, χωρίς ασκί): «Ο εις εκ των αυλών του οργάνου τούτου φέρει πέντε οπάς και αποδίδει έξ κυρίως μουσικούς φθόγγους, οι οποίοι αποτελούν την  περιοχήν της μουσικής που απασχολούν συνήθως τα τραγούδια του χορού (κοντυλιές) διά την εκτέλεσιν των οποίων είναι κυρίως προορισμένον το όργανον τούτο. Δύναται όμως ο εκτελεστής διά καταλλήλου δακτυλισμού να επιτύχη και άλλους διαμέσους φθόγγους».

[9] Σήμερα τα τσιγγανάκια, εκκολαπτόμενοι λαϊκοί μουσικοί της φυλής τους, φτιάχνουν μικρές φλογέρες με πλαστικά καλαμάκια αναψυκτικού τρυπημένα με καύτρα τσιγάρου.

[10] Φ. Ανωγειανάκη, ό.π. πρβ. όμως και σελ. 180, αναφορά στην τσαμπούνα (ασκομαντούρα): «ο δεξιός αυλός (με 1 η 3 η 5 τρύπες) είναι ο βοηθητικός». Επίσης βλ. Γεωργίου Ι. Χατζηδάκι, ό.π. (πάλι για την ασκομαντούρα): «Ο δεύτερος αυλός φέρει συνήθως μίαν μόνον οπήν και αποδίδει ένα μόνον διαρκή φθόγγον, αποτελούντα μίαν συνηχητικήν γραμμήν pedale, η οποία συνοδεύει καθ’ όλην αυτής την έκτασιν την μελωδίαν. Τινές των εκτελεστών ανοίγουν και εις τον σωλήνα τούτον πέντε οπάς και επιτυγχάνουν ούτω ζωηράς διφωνικάς εκτελέσεις».

Σελίδες: « προηγούμενη     επόμενη »