cretan music – mantinades

Μα είναι απαραίτητα τα «χαρθιά» για την εκμάθηση των δημοτικών τραγουδιών, όταν η μάνα νανουρίζη το μωρό της, όταν η γιαγιά τού λέει τα κανάκια και τα παιδιάτικα τραγουδάκια, το τραγούδι τ’ Αή Γιωργιού και το Μοιρολόϊ της Παναγάις, όταν ο παπούς, κρατώντας το στα γόνατα, τού σιγοτραγουδεί τις παληές δόξες και τις αγάπες του, όταν οι γάμοι κι’ οι ξεφάντωσες και τα πανηγύρια είναι όλο τραγούδια, όταν ο λαϊκός τροβαδούρος με το λυράκι του ή και μόνο με το ραβδί του γυρίζει πολιτείες και χωριά και «ψάλλει προγόνων κλέα» [=δόξες] κι’ ερωτικά δράματα;

(Τροβαδούρος στα παιδικά μου χρόνια ήταν στο Ηράκλειο ο Στελιανός με τον μαραμένο πόδα. Με τη λυπητερή φωνή του εράϊζε την καρδιά τ’ αθρώπου. Κυριολεκτικά επί ξύλου κρεμάμενος, ακουμπώντας στο ραβδί του, γύριζε τα μεϊντάνια [σ.σ.: πλατείες] και τα σοκάκια και τραγουδούσε για να ζήση. Ετραγουδούσε το Ρετώκριτο και τση Σούσας το τραγούδι (πάνω στην ίδια μελωδία). Κάποτε η μητέρα μου –Μεγάλες Αποκρές– ετηγάνιζε μυζηθρόπηττες και είχε ανοιχτό το παράθυρο για να φεύγουν οι τσικνιές. Ο Στελιανός περνούσε κουτσαυλίζοντας, ήκουσε τη μυρωδιά κι’ άρχιξε: «Καυγά θα βάλω στο τσαρσί, μα τσι ξυλιές φοβούμαι / καϋμένες μυζηθρόπηττες, είντα καλές απού ’ναι». Ο Στελιανός εξασφάλισε ένα πλούσιο γιόμα κι’ εμείς που είμαστε κακόφαγα παιδιά, καταλάβαμε την αξία της μυζηθρόπηττας κι’ επέσαμε με τα μούτρα.)

Μεγαλώνοντας το παιδί παίρνει το δημοτικό τραγούδι και το κάνει κτήμα του (αλήθεια πόσο ταιριάζει η λέξη! –φράσεις «παίρνει τα τά γράμματα;», «το πήρες το τραγουδι;»), σ’ όποια μορφή το συναντήση: σαν λατρευτικό, σαν ηρωϊκό, σαν ιστορικό, σαν ερωτικό, σα γαμοτράγουδο, σαν τραγούδι τση στράτας, σαν τραγούδι τση τάβλας, σαν τραγούδι του χάρου και τση ζωής, σαν τραγούδι της ξενηθειάς και του γυρισμού, σαν σατυρικό, σα συμβουλευτικό, σα μαντινάδα.

Κάθε γενιά συμπληρώνει το σωρό των τραγουδιών σαν παρουσιαστούνε περιστατικά δημιουργούνε το «κλίμα» για δημιουργία, κι’ έτσι, για σήμερα φτάνομε στην Καταστοφή της Κανδάνου, των Ανωγείων και της Βιάννου, στην αρπαγή της Τασούλας [σ.σ.: θυγατέρας του καπετάνιου του κρητικού αντάρτικου της Κατοχής Πετρακογιώργη, που κλέφτηκε με το πρωτοπαλλήκαρό του και κατοπινό βουλευτή Ηρακλείου Μανώλη Κεφαλογιάννη], στον Κυπριακό Αγώνα. Θα νόμιζε κανείς πως, μ’ όσα λέω εδώ, η φύση και τα νειάτα αφήσανε αδιάφορο τον Κρητικό ριμαδόρο· αυτό δε συμβαίνει· ωστόσο, ξεχωριστή σημασία πρέπει να δοθή στα ηρωϊκά τραγούδια, που μπορούν να χαρακτηρισθούν σαν «έμμετρη ιστορία», μια και κλείνουν μέσα τους σοβαρά πολεμικά και πολιτικά περιστατικά, ιστορικά αποδεδειγμένα, κάποτε δε και βοηθούν την Ιστορία (δεν έχομε μόνο όσα περιέχονται σε συλλογές ή δημοσιεύονται στον τύπο).

Γενικά τα κρητικά τραγούδια είναι αξιόλογα και γιατί δίδουν πολλές πληροφορίες για τα έθιμα, τις φορεσιές ,το ν οπλισμό, τις ασχολίες, τις χαρές και τις λύπες, τις προσδοκίες και τις απογοήτεψες ενός λαού που του δόθηκε απ’ τη μοίρα όλο να παλεύη… Η γλώσσα τους τα κάνει «Μνημεία Λόγου». Μελετώντας τα βλέπομε την εξέλιξη της τοπολαλιάς μας που πάει να γίνη ένα με την κοινή ελληνική εξ αιτίας της επαφής των Κρητικόπουλων με τα άλλα παιδιά της Ελλάδας που κάνουν «το στρατιωτικό τους», της επιμιξίας με το προσφυγικό στοιχείο και προ πάντων του ραδιοφώνου που το βρίσκει κανείς και στο τελευταίο μετοχάκι μας. [σ.σ.: δεν ήταν ακόμη τότε διαδεδομένη η τηλεόραση.]

Δεν είναι να μας παραξενεύει ούτε το πλήθος των δημοτικών τραγουδιών («Υπάρχουν ακόμη και πολλά σκόρπια που τα ξέρουν οι γέροι ατόφια ή σε συμφυρμούς και παραλλαγές. Ποιος άξιος να τα μαζέψη!», Βαρδίδη, «Το Τραγούδι του Αληδάκι», ένθ. ανωτ.). Ο Κρητικός από φυσικού του έχει το χάρισμα της στιχουργίας, όπως φαίνεται δα και από το «μπρόστεμα» με τις μαντινάδες. «Στ’ αψύ κι’ ογλήγορο» οι διαγωνιζόμενοι [σ.σ.: εννοεί στις παρέες και στα γλέντια όπου λέγονται οι αντικριστές μαντινάδες] σχεδιάζουν την κατάλληλη μαντινάδα, αβίαστα και αυθόρμητα σα να την ήξεραν χρόνια… Κι’ αυτό το μπρόστεμα με τις αυτοσχέδιες μαντινάδες μπορεί να βαστάξη ώρες ολόκληρες.

Σα δημοτικά τραγούδια της Κρήτης θα λογαριάσωμε και τα «επείσακτα», που ανήκουν άλλα στον «Ακριτικό κύκλο» κι’ άλλα στις «Παραλογές»: «Ο Προσφύρης», «Η Γυναίκα του Πρωτομάστορα», «Ο Καταχανάς ή το Καλό Πουλί» (του Νεκρού Αδελφού), «Ο Γυρισμός του Ξενητεμένου», «Το Παράπονο του μνήματος», «Η Αρφανούλα νύφη» (η αλλού «Κακή πεθερά»), «Η αδικοσκοτωμένη» [σ.σ.: «Μια κόρη ρόδα εμάζωνε»] κλπ., που παρουσιάζουν, είναι η αλήθεια, μερικές διαφορές όταν τα συγκρίνωμε με των άλλων Ελλήνων, διατηρούν όμως αμάλαγο το κεντρικό θέμα, τον πυρήνα. (Αξιοπρόσεχτη είναι η συγγένεια δημοτικών τραγουδιών μας με δημοτικά της Καρπάθου: «Αδικοσκοτωμένη ή αδικοθανατισμένη», «Πρικοχάροντας και καλογρηοπούλες», «Μηλιά και δάφνη», «Η οβριοπούλα», «Στην άκρα τση σελήνης», «Η Κανελλόρριζα» –τα τρία τελευταία τραγούδησα και ηχογραφήθηκαν από το Λαογραφικό Αρχείο της Ακαδημίας Αθηνών– κλπ.)

Από τα δημοτικά τραγούδια της Κρήτης άλλα είναι κοινά σ’ όλο το νησί κι’ άλλα είναι εντοπισμένα στις Δυτικές επαρχίες, όπου και δημιουργήθηκαν. Αξιοπρόσεχτο είναι πως στα σύνορα Ρεθύμνης και Ηρακλείου σταματούν τα ριζίτικα τραγούρδια, τραχεια΄και μεγαλόπρεπα, όπως είναι κι ο χαρακτήρας του ριζίτη και του αορίτη, του κατοίκου της βουνοπλαγιάς και του βουνού. Οι Κεντρικές και Ανατολικές επαρχίες λίγα δημοτικά τραγούδια [σ.σ.: μάλλον θέλει να πει «ριζίτικα»] τραγουδούν κι’ ίσαμε προχθές του ήταν άγνωστα ή τουλάχιστον δεν ήξεραν οι πολλοί τα ριζίτικα τραγούδια. Εμείς «οι άλλοι», οι καμπίτες, τραγουδούμε προ πάντων μαντινάδες. Μα, αν δεν έχομε ριζίτικα, έχομε το «σαραντομαντίναδο», που αρχή του βρίσκεται στα «Εκατόλογα της αγάπης» και την «Αλφάβητο της αγάπης». Για τούτο δεν είναι παράξενο πως ο Ερωτόκριτος είναι επηρεασμένος από τη ρίμα και τα μέτρα των Ανατολικών επαρχιών (παρά την αντίθετη γνώμη πως η Κρητική Λογοτεχνία επηρέασε τη δημοτική ποίηση της υπαίθρου –Αλεξίου, «Κρητική Ανθολογία», σελ. 17– πιστεύω πως ο Κορνάρος επηρεάστηκε από τη δημοτική ποίηση της περιοχής του, εκτός αν η δημοσίευση των «Αγροτικών Τραγουδιών» της Εταιρίας Κρητικών Ιστορικών Μελετών [σ.σ.: που αναφέρεται παραπάνω] παρουσιάση εκπλήξεις).

Παληότερα, στις διασκεδάσεις ετραγουδούντο τα σαραντομαντίναδα από μια νέα κι’ ένα νέο. Η νέα πρότεινε έναν αριθμό κι’ ο νέος έπρεπε ν’ απαντήση τραγουδιστά με μαντινάδα που άρχιζε από το προτεινόμενο αριθμητικό. Συνήθως από το ένα ίσαμε το σαράντα. Γι’ αυτό και τα τραγούδια αυτά τα είπανε σαραντομανίναδα. Σήμερα ο λυράρης λέει τον αριθμό κι’ ο λυράρης συνεχίζει: « –Ένα –Από το ένα βάν’ αρχή να πάω στα σαράντα / δεν τήνε πέμπει η κοπελιά την προξενειά στον άντρα». Aλλος τύπος σαραντομαντίναδου γίνεται δίχως αριθμούς: «–Φιλντιχιοκοκκαλένια μου και μερτζαναχειλού μου / και πέρδικά μου πλουμιστή, επήρες τον το νου μου –Ντα πέρδικά ’μαι εγώ; –Πέρδικα είσαι, μάθια μου, με τα πετούμενά σου / κι’ ελάβωσές μου την καρδιά με τα πεισματικά σου» («Σαραντομαντίναδο» και των δύο τύπων βλέπει κανείς στο βιβλίο της Μαρίας Λιουδάκι «Μαντινάδες Α΄» σελ. 318-328) [βλ. και στον οικείο τόπο της ιστοσελίδας μας]. Το δεύτερο σαραντομαντίναδο ήκουσα το 1926 να παίζει και να τραγουδεί ο διαλεχτός λυράρης των Αρχανών Κοντόχας. Ήταν απόλαυσις να τον ακούη κανείς να ρωτά με τη λύρα: «ντα πέρδικά ’μαι γώ;». –Η κόρη μου Δήμητρα Φραγκάκι ήκουσε, στο Ηράκλειο, ένα δάσκαλο να παίζη στο βιολί του άλλο τύπο σαραντομαντίναδου. Ρωτά ρυθμικά: «Ανεζίνη, ήρθ’ ο άντρας σου;» και αμέσως με το βιολί αποδίδει την ερώτηση. Ύσερα απαντά ο ΄διιος πάλι ρυθμικά και επαναλαμβάνει στο βιολί την απάντηση.

–Ανεζίνη, ήρθ’ ο άντρας σου;

–Ήρθε.

–Κ’ είντα σούφερε;

–Εληές.

–Εληές; ώφου ώφου!!!

–Ανεζίνη, ήρθ’ ο άντρας σου;

–Ήρθε.

–Κ’ είντα σούφερε;

–Καραμέλλες.

–Καραμέλλες; Χαχαχαχαχαχαχαχαχαχαχαχαχά!!!

Σελίδες: « προηγούμενη     επόμενη »