cretan music – mantinades

Η πρώτη καταγραφή

Βελιδανδρέας

Καλοκαίρι του 1988 στα Πλατάνια Αμαρίου του νομού Ρεθύμνου. Ο έφηβος τότε Αντώνης Ματθαίου Λίτινας ηχογραφεί στο μικρό του μαγνητόφωνο το γέροντα λυράρη του χωριού του Ανδρέα Βασιλακάκη ή Βελιδαντρέα (γεννημένο το 1904). Ο Βελιδαντρέας, που μόνο λίγα χρόνια πριν είχε ξαναπιάσει τη λύρα στα χέρια του (είχε να παίξει πολλά χρόνια λόγω του θανάτου του γιου του), παίζει τους λεγόμενους «ξεχασμένους» χορούς της περιοχής του. Η περιέργεια του Αντώνη για τη μελωδία των χορών αυτών, όπως ο Κατσαμπαδιανός, το Μικρό Μικράκι, ο Λαζώτης κ.ά. ήταν μεγάλη. Μεγαλύτερη όμως ήταν η απορία του για την απουσία τους από τα γλέντια και το ρεπερτόριο των γνωστών λυράρηδων της εποχής.

Λίγο πριν το τέλος της ηχογράφησης, ο Βελιδαντρέας του επιφυλάσσει μια μεγάλη έκπληξη: «Να σου παίξω και τον εμπυρρίκιο[1];» Ο Αντώνης σαστίζει. Ως «τριτοδεσμίτης» στο λύκειο γνώριζε περί Πυρρίχιου και το μυαλό του ταξίδεψε κατευθείαν εκεί. Η ομοιότητα της ονομασίας εντυπωσιακή. Ο λυράρης είπε στον Αντώνη ότι ο χορός χορεύονταν αρκετά στο χωριό και μάλιστα του ανέφερε τη Χρυσή Δημητρακάκη (τη «Χρυσή του Χριστοδουλογιάννη») ως μία από τις καλύτερες χορεύτριες του εμπυρρίκιου. Ο χορός, απ’ ό,τι φαίνεται, εθεωρείτο σπάνιος ήδη από τα μέσα του 20ού αιώνα ή ίσως και νωρίτερα. Η μελωδία αποτυπώθηκε στην κασέτα του Αντώνη και έκτοτε παρέμεινε εκεί. Ο ίδιος μας είπε ότι έως το 2005 υπήρξε ενδιαφέρον για το θέμα αυτό από διάφορους ερευνητές, με τους οποίους είχε έρθει σε επαφή, αλλά χωρίς κάποιο αποτέλεσμα. Το πλήρωμα του χρόνου όμως φαίνεται είχε φτάσει.

Κάπου μέσα στο 2003, ο Θοδωρής Ρηγινιώτης, επίσης Αμαριώτης (από το Αποδούλου), πληροφορήθηκε από τον Αντώνη Λίτινα, φίλο του και αγιογράφο στο Ρέθυμνο πλέον, την ύπαρξη κάποιου χορού με ενδιαφέρουσα ονομασία και ενημέρωσε τη συντροφιά του www.cretan-music.gr για το ενδεχόμενο καταγραφής του. Ο ίδιος είχε πάει στα Πλατάνια και είχε ρωτήσει κάποιους Πλατανιανούς, αλλά, παρότι όλοι θυμούνταν την ύπαρξη του Εμπυρρίκιου, δεν κατόρθωσε να συλλέξει καμιά ουσιαστική πληροφορία. Σημειωτέον ότι ο Βελιδαντρέας έφυγε από τον κόσμο το 1988, λίγους μήνες μετά την ηχογράφησή του από τον Αντώνη.

Ρέθυμνο, Σάββατο 7 Αυγούστου 2004.

Ο Μανώλης Τζιράκης, τότε μέλος του μουσικοχορευτικού συλλόγου «Αρκάδι», στην εναρκτήρια εκδήλωση του Ομίλου ΟΥΝΕΣΚΟ Ρεθύμνου, δέχεται παρότρυνση για έρευνα από την κυρία Γεωργία Λουκά σχετικά με έναν άγνωστο τοπικό χορό που υπάρχει στα Πλατάνια Αμαρίου. Η κ. Λουκά του έδωσε το τηλέφωνο κάποιου κ. Δημητρακάκη, που ζούσε στα Πλατάνια, για να επικοινωνήσει σχετικά με το θέμα αυτό. Η γνωριμία μας με το Μανώλη Τζιράκη και οι κοινές πλέον αναζητήσεις μας σχετικά με τη μουσική της Κρήτης αναζωπύρωσαν την επιθυμία μας για την περαιτέρω έρευνα του χορού. Στην πορεία προστέθηκε στην παρέα ο Κώστας Καρινιωτάκης, ένας ακόμα λάτρης της κρητικής μουσικής, ερασιτέχνης μουσικός και συνεργάτης στο www.cretan-music.gr.

Εχει και άλλο »

Πρόσφατα έπεσα επάνω στο παρακάτω video.

Νίκο Μανιά. Είσαι μεγάλη φωνή. Ενας ζωντανός θρύλος για την Κρητική μουσική και κάποτε σε μιά σου συνέντευξη είχες πει:

“Τότε τα γλέντια ήταν πιο ζεστά. Τώρα, τα πανηγύρια και οι γάμοι έχουν 1000-1500 άτομα. Τότε είχαν 150-200. Τραγουδούσαμε χωρίς μικρόφωνα και μας άκουγε ο κόσμος καλύτερα…
Θυμάμαι ότι κάναμε γλέντια με το μακαρίτη το Μουντάκη στο Ρέθυμνο και ήταν 80-100 άτομα. Πράγματι αισθανόμασταν το γλέντι. Εδά, δε γίνονται αυτά τα πράγματα. Να βλέπεις 1000-1500 ανθρώπους και στις 2 η ώρα να μην υπάρχει άνθρωπος! Φεύγουν… Αρα λοιπόν δεν τους ευχαριστεί.”

Εχει και άλλο »

Μακριά από μας τέτοια διλήματα. Το site αυτό (http://www.cretan-music.gr) φτιάχτηκε το 1998 (11 χρόνια κιόλας, ε;) με σκοπό επιτέλους να συγκεντρωθεί υλικό για την Κρητική λαική μουσική.

Μια πρώτη καταγραφή που είναι αλήθεια ότι έπρεπε να ‘χει ξεκινήσει πολύ πολύ νωρίτερα και από τους αρμόδιους (κράτος). Αλλά ως γνωστόν το Ελληνικό κράτος επιβραβεύει μόνο πανηγυράκια τύπου Eurovision με εκατομμύρια ευρώ μέσω της ΕΡΤ, ενώ χρήματα για έρευνα του λαικού πολιτισμού μας δυστυχώς δεν περισσεύουν! Ακόμα και όταν αυτό γίνεται, τότε συμβαίνουν άλλα απίθανα από τους βολεμένους δημόσιους λειτουργούς μας. Χαρακτηριστική η περίπτωση του Πανεπιστημίου Κρήτης στο Ρέθυμνο που γύρω στο 1980 με τη βοήθεια του αείμνηστου λυράρη Κωστή Μουντάκη, συγκεντρώθηκαν μουσικοί υπέργηροι και μη, και ηχογράφησαν δεκάδες μελωδίες, σκοπούς, χορούς και τραγούδια που κινδύνευαν να χαθούν. Σήμερα μαζί με τους γέρους μουσικούς έχουν χαθεί και οι ηχογραφήσεις τους! Γιατί; Μα ρωτήστε το Πανεπιστήμιο Κρήτης. Λες και οι ηχογραφήσεις είναι κτήμα δικό του και όχι του Ελληνικού λαού και τις κρατάει καταχωνιασμένες στα αρχεία του…

αυτό δε θα θέλατε να το απολαύσετε και σε ήχο;

Εχει και άλλο »

Γεννήθηκε στις 17 Ιανουαρίου 1925 στα Πλατάνια Αμαρίου.  Είναι γιος του Δημήτρη Κλάδου κτηνοτρόφου από τα Λειβάδια Μυλοποτάμου. Μητέρα του είναι η Χρυσή Ανδρέου Λίτινα. Έμειναν και έζησαν στα Πλατάνια αποκτώντας 8 παιδιά εκ των οποίων το δεύτερο ήταν ο Λεωνίδας.

Φοίτησε στο Δημοτικό Σχολείο Πλατανίων, αλλά λόγω έλλειψης δασκάλου παρακολούθησε μαθήματα και σε άλλα δημοτικά της γύρω περιοχής μεταξύ αυτών και αυτό του Μοναστηρακίου. Ήταν εξαίρετος μαθητής, λόγω όμως οικονομικών δυσχερειών δεν προχώρησε στα γράμματα. Οι γονείς του τον προέτρεψαν και πήγε να μάθει την τέχνη του τσαγκάρη στο Βυζάρι στου Κούνουπα του Στεφανή, όπου πηγαινοερχόταν για τρία χρόνια.

Σαν παιδί βοηθούσε στην εκκλησία και ήταν δίπλα στον παππού του από τις Λαμπιώτες Παπα-Γιάννη Σιγανό, ο οποίος διέκρινε από πολύ νωρίς τις μουσικές και φωνητικές ικανότητες του Λεωνίδα και τον προώθησε στο ψαλτήρι. Έτσι λοιπόν η εκκλησία υπήρξε ένα από τα πρώτα του βιώματα, όσον αφορά το χώρο της μουσικής. Ένας άλλος μεγάλος δάσκαλος στη μουσική για το Λεωνίδα ήταν ο θρυλικός Κουρούπης από το γειτονικό Μέρωνα που τον βοήθησε στα πρώτα του βήματα.

Το 1941, όταν κατέκτησαν οι Γερμανοί την Κρήτη, τον βρίσκει με πολλές άλλες οικογένειες στις σπηλιές του Ψηλορείτη. Εκεί ο θείος του Μανώλης Λίτινας ασχολείται με διάφορα ξυλόγλυπτα και μεταξύ αυτών φτιάχνει και μία λύρα από ασφένταμο. Τα παιδιά την περιεργαζόταν και την άφηναν, όμως ο Λεωνίδας ανυπομονούσε να ακούσει τους πρώτους ήχους:

“σε 17 ημέρες έμαθα να κουρδίζω και σε 28 ακούστηκαν οι πρώτοι σκοποί στις κορυφές του Ψηλορείτη. Έπαιζα και τραγουδούσα συνέχεια”.

Εχει και άλλο »

Ο Στέλιος Φουσταλιεράκης (ο γνωστός κι αγαπητός σ’ ούλη την πόλη μας μπάρμπα Στέλιος ο ρολογάς, επειδή ασκούσε και τη λεπτή του ρολογά τέχνη) γεννήθηκε στις 19 Ιουνίου 1911 στο Ρέθυμνο. Ο παππούς του ήταν από το Μονοπάρι του Άνω Βαλσαμόνερου, αλλά ο πατέρας του γεννήθηκε στο Ρέθυμνο. Του δώσανε το όνομα του πατέρα του που σκοτώθηκε σε ατύχημα όταν η μάνα του, η Κυριακούλα Κανελλάκη, ήταμν πέντε μηνών έγκυος και μόλις έξι μήνες παντρεμένη.

Δύσκολα εκείνα τα χρόνια για επιβίωση κι ο μικρός Στέλιος ορφανός, πήγε σε νυχτερινό σχολείο κι έβγαλε την Τρίτη Δημοτικού ενώ ταυτόχρονα μαθαίνει την τέχνη του ρολογά. Ο αδερφός της μητέρας του, ο Γιώργης ο Κανελλάκης, έπαιζε μπουλγαρί και ήταν αυτός που κόλλησε το «μικρόβιο» στο Στέλιο. «Μικιό κοπελάκι» μα «ζωντανό» και «ξυπνό», ο Στέλιος Φουσταλιεράκης γύρναγε τις Ρεθεμνιώτικες ταβέρνες και κοίταζε τα μπουλγαριά κρεμασμένα στους τοίχους τους, στην περιοχή της πλατείας Κιουλούμπαση, στου Αμπατζή και στις άλλες όπου μπαίνανε οι Ρεθεμνιώτες κι αποθέτανε με τον κάματο της μέρας «τσοι καημούς και τα πάθια ν-τως». Έψαχνε  κάποιον να παίζει για να στήσει τ’ αυτί και να δακρύζει από συγκίνηση.

Εχει και άλλο »

Οι Αλεφαντινοί (ο Νίκος και ο Μιχάλης) έχουν πολλά χρόνια που χωρίσανε. Ο καθένας πήρε το δρόμο του. Την πορεία του Μιχάλη τη γνωρίζετε οι περισσότεροι. O Νίκος αποφάσισε να απομακρυνθεί από την Κρητική μουσική όπως αυτή παρουσιάζεται μέσω της δισκογραφίας, των γλεντιών, και των πανηγυριών και ν’ασχοληθεί με αυτή μόνο μέσα από την κατασκευή μουσική οργάνων. Κυρίως λαούτων. Αυτή εξ’άλλου είναι και η ειδικότητά του και… δε μιλάμε για ένα απλό λαούτο, αλλά για ένα από τα μεγαλύτερα λαούτα της Κρητικής μουσικής.

Εδώ και πολύ καιρό έπεσε στα χέρια μου μια παλαιότερη ζωντανή ηχογράφησή τους, γραμμένη μάλλον σε κασσετόφωνο. Δυστυχώς δεν έχω περισσότερες πληροφορίες για το πότε ή το που έγινε η ηχογράφηση. Οποιος έχει περισσότερες πληροφορίες, ας τις μοιραστεί μαζί μου. Θα του ήμουν ευγνώμων. Η ηχογράφηση, πρέπει πως έχει γίνει στο Κρητικό κέντρο Ζορμπάς, ένα από τα μαγαζιά της Αθήνας που κατά περιόδους, μπορεί κάποιος ν’ακούσει καλή Κρητική μουσική (ευχαριστώ Γρηγόρη).

Από τη συγκεκριμένη ηχογράφηση, διάλεξα το δικό τους “Λίμνες τα μάτια σου“, γιατί θεωρώ ότι είναι ένα από τα τελευταία μεγάλα συρτά που έβγαλε η Κρητική μουσική.

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

σημείωση: To παρόν άρθρο δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «Λαϊκό Τραγούδι»
λίγες μέρες προτού ο Ναύτης αφήσει την τελευταία του πνοή.
Επιμέλεια κειμένου: Μάνος Γρυσμπολάκης

Κώστας Παπαδάκης ή «Ναύτης». Ο μεγαλύτερος εν ζωή βιολιστής (όπως αναφέρεται στη σημείωση, το άρθρο δημοσιεύτηκε λίγες μέρες πριν αφήσει την τελευταία του πνοή) της Κρήτης είναι ο Κώστας Παπαδάκης, περισσότερο γνωστός με το ψευδώνυμό του «Ναύτης». Ο Ναύτης είναι 86 ετών και ζει με τη σύζυγό του Αθηνά στο συνοικισμό Δαράτσο λίγο έξω από τα Χανιά. Τελευταίος από μια σειρά μεγάλων καλλιτεχνών και δεξιοτεχνών του βιολιού που έζησαν και εξέλιξαν τη μουσική παράδοση της Δυτικής Κρήτης, ειδικότερα του Nομού Χανίων, απολαμβάνει σήμερα την αναγνώριση της πολύπλευρης καλλιτεχνικής του προσφοράς στη μουσική ζωή του τόπου του[i]. Κι αυτό γιατί εκτός από σημαντικός μουσικός και τραγουδιστής, ο Ναύτης είναι και δημιουργός πολλών πρωτότυπων συνθέσεων που έχουν ενσωματωθεί στο ρεπερτόριο των παραδοσιακών μουσικών της περιοχής και δεν λείπουν από κανένα παραδοσιακό γλέντι[ii].

ΤΟ ΞΕΚΙΝΗΜΑ

Ο Ναύτης γεννήθηκε το 1920 στο χωριό Μπαλαμπιανά της Γραμπούσας. Γόνος οικογενείας καλλιτεχνών αφού ο πατέρας του Βασίλης Παπαδάκης ή «Κοπανίδης» καθώς και ο παππούς του Κώστας Παπαδάκης ή «Μπαλαμπούς» ήταν μουσικοί και μάλιστα βιολιστές. Σε ηλικία 7 ετών πιάνει το βιολί στα χέρια του, κρυφά –στην αρχή- από τον πατέρα του, και τρία μόλις χρόνια αργότερα παίζει στο πρώτο γλέντι. Ξεκινά έτσι τη σταδιοδρομία του σαν επαγγελματίας μουσικός, παράλληλα δε αρχίζει σιγά σιγά να ευρύτερα γνωστός μέσα στα όρια –αρχικά- του Νομού Χανίων.

Το 1938 ο Ναύτης εγκαθίσταται στον Πειραιά όπου εμφανίζεται στο κρητικό κέντρο του Δημήτρη Καβαλιεράκη στην Καλλιθέα και συνεργάζεται με τον Ραδιοφωνικό Σταθμό Αθηνών και με τον Ραδιοφωνικό Σταθμό της ΕΟΝ. Το 1940 επιστρέφει στα Χανιά. Αργότερα αναλαμβάνει μουσικές εκπομπές σε ιδιωτικό σταθμό που ιδρύθηκε μετά την απελευθέρωση. Οι εκπομπές αυτές ήταν η βασική αιτία εξάπλωσης της φήμης του Ναύτη στην υπόλοιπη Κρήτη. Η φήμη του Ναύτη συνοδεύεται από παράλληλη εξάπλωση του τοπικού ρεπερτορίου στις ανατολικότερες επαρχίες της Κρήτης[iii].

Έξι χρόνια αργότερα ο Κώστας Παπαδάκης κατατάσσεται στο Ναυτικό. Κατά τη διάρκεια της θητείας του παίζει σε εκδηλώσεις φορώντας τη στολή του ναύτη. Με τον καιρό η εμφάνιση του ναύτη του προσδίδεται ως παρατσούκλι, έτσι και μετά την απόλυσή του ο ίδιος κρατά αυτό το καλλιτεχνικό ψευδώνυμο που τον ακολουθεί από τότε.

Ακολουθεί μια δεκαετία με συνεχείς εμφανίσεις και πολλές ραδιοφωνικές εκπομπές σε σταθμούς στην Αθήνα και την Κρήτη, όπου ο Ναύτης συνεργάζεται, μεταξύ άλλων, με τον κορυφαίο λαουτιέρη Γιώργο Κουτσουρέλη και τους αδελφούς του Στέλιο και Μανώλη, καθώς και με τον λυράρη Κώστα Μουντάκη.

Εχει και άλλο »