cretan music – mantinades

Στο παρακάτω κείμενο σας παρουσιάζουμε μερικά βιογραφικά στοιχεία που καταφέραμε και συλλέξαμε για παλιούς Ρεθεμνιώτες μουσικούς, της γενιάς που έδρασε την περίοδο 1880-1940 δηλαδή λίγο πριν αλλά και ταυτόχρονα με τους λεγόμενους «πρωτομάστορες».

Δαλέντζας Γεώργιος

Σπουδαίος λυράρης στο Ρέθυμνο περί το 1880-1900 (;). Πιθανόν να διατηρούσε και καφενείο («Ρεθεμνιώτες! Στου Δαλέντζα εις τον καφενέ πλημμύρα, θα’ ναι απόψε οι μερακλήδες για ν’ ακούσουνε τη λύρα», από του ποίημα «Ρέθεμνος» του Γιώργη Καλομενόπουλου).

Άγνωστο εάν συνδέεται με τον αγωνιστή Γεώργιο Δαλέντζα του Εμμανουήλ από το Ατσιπόπουλο, που πολέμησε στις επαναστάσεις του 1866 και 1878.

Νικήστρατος Θ. Αλεξανδράκης

Λυράρης, ο πιο δημοφιλής στο Ρέθυμνο, τουλάχιστον κατά τη δεκαετία του 1900. Ο Γ. Καλομενόπουλος του αφιερώνει ένα από τα ωραία του ποιήματα που το επιγράφει ΝΝΝικήστρατος (!):

Απόψε που παλιά εποχή θυμούμαι ευτυχισμένη, ο λογισμός, Νικήστρατε, στη λύρα σου με στρέφει

και τη μορφή σου αναπολώ …καραμπογιατισμένη και σένα πάντα να σκορπάς το γέλιο και το κέφι.

Θυμάμαι σαν η λύρα σου εφούντωνε το γλέντι πώς χαμογέλα η Δέσποινα μ’αγάπη και καμάρι

κι εσύ να την πετροβολάς, Νικήστρατε λεβέντη, με μαντινάδες νόστιμες όλο αρχοντιά και χάρη :

Κάδιο και ζαχαρόνερο η Δέσποινα μου πίνει (ώπλα διάλε τα βάσανα κι από ζηλεύει ας σκάση)

και φέγγει και λαμποκοπά κι αστράφτει σα ρουμπίνι.

-Που ‘ναι , μωρή, η νοικοκυρά τη λύρα να κεράσει;

Μην ξαναβάψεις τα μαλλιά, Δέσποινα πέρδικά μου, γιατί όταν τα κορμάκια μας το βράδυ αγκαλιαστούνε,

όπως σιρώνει ο μπογιάς βάφει …και τα δικά μου, ώπλα, κι ας αποθάνουνε όσοι φτωχοί χρωστούνε.

Στην εποχή υπήρχε μια μόδα «εξευρωπαϊσμού» (ακόμα και στον τρόπο διασκέδασης), στην οποία ο Νικήστρατος προσπαθούσε να προσαρμοστεί για ένας ανάγκες εκείνων που τον καλούσαν. Το τελευταίο τετράστιχο από το ποίημα του Καλομενόπουλου είναι ενδεικτικό και χαρακτηριστικό:

και το θυμάμαι αξέχαστα σε κάθε φαγοπότι η λύρα πως σε κοίταζε όλο θυμό και φούρκα

σαν άφηνες ένας κοντυλιές κι αγκάλιαζες …Ευρώπη κι άρχιζες πόλκα και ποτίς, βαλσάκι και μαζούρκα

Σύμφωνα με έμμεσες πληροφορίες, ο Νικήστρατος διατηρούσε στο Ρέθυμνο και κατάστημα αποικιακών, ενώ καταγράφηκε ως ένας εκ των «δασκάλων» του Ανδρέα Ροδινού.

Σε σημείωμα στην Κρητική Επιθεώρηση, στις 16.2.1934, διαβάζουμε μεταξύ άλλων:

«…τον αξέχαστο Νικήστρατο με την άδολη, την πάνα πρόσχαρη καρδιά, την ασυννέφιαστη ψυχή…

…ήταν πάντα το κλειδί της ευθυμίας μέσα σε μια καλοδεμένη παρέα…

…ήταν ο περιζήτητος να νοστιμίσει το γλέντι μιας οποιασδήποτε φιλικής συντροφιάς με τη χρυσή καρδιά και τη λύρα του.

…και τότε άρχιζαν οι περίφημες μαντινάδες του, παινέματα για τις νιες και τα παλικάρια, αισθηματικές, πεισματικές, φιλοσοφικές, κ.λ.π. Συνήθως άρχιζε με την πλιο κάτω που την είχε χαρισμένη στην καλή του σύντροφο την, όπως και κείνον, πάντα ευγενική και γλυκομίλητη γυναίκα του:

Ομπρός κρατεί βασιλικός κι εξ από πίσω βιόλα κι αν δε μου το πιστεύγετε ξανοίξετε τη κιόλα

Εσύ σαι τ’ άνθη των ανθώ και της μιλιάς το μήλο, εσύ ‘σαι που γεννήθηκες ομάδι με τον ήλιο

(του Ρεθυμνιώτη αρθρογράφου με παρατσούκλι “Σείριος”, 15.02.1934)

Εχει και άλλο »

Πολλές φορές, τα καλύτερα, προκύπτουν από το τίποτα. Απρογραμμάτιστα…

Κάπως έτσι έγινε και στο παρακάτω βίντεο. Σε ένα ρακοκάζανο, μαζεύτηκε μια παρέα. Σε αυτή έτυχε να βρίσκεται ένας από τους πιο αξιόλογους λυράρηδες της Κρητικής μουσικής, ο Αλέξανδρος Παπαδάκης και ο Ρεθεμνιώτης φωτογράφος (αλλά πάνω απ’όλα πολύ καλός φίλος και συνεργάτης της σελίδας) Γιώργος Γαβαλάς.

Ομορφη βραδιά και καλή τσικουδιά… δε χρειάστηκε και πολύ για την παρέα να βγει στην όρεξη. Πιάνοντας ο Αλέξανδρος Παπαδάκης τη λύρα του, η παρέα έστησε γύρω του χορό. Ωραία και όμορφα.!.! Οπως γινόταν και παλιά. Ομως για μεγάλη μας  τύχη ο Γιώργος Γαβαλάς κουβαλούσε μαζί του μία φωτογραφική μηχανή με δυνατότητα λήψης βίντεο και αποφάσισε να πειραματιστεί μαζί της. Το αποτέλεσμα “των πειραματισμών του”, το βλέπετε στο βίντεο που ακολουθεί. Ενα βίντεο Διονυσιακό, με ντοκουμενταρίστικο στυλ που ταιριάζει άψογα στη βραδιά. Μου θύμισε αρκετά τα βίντεο του ντοκυμαντέρ της ΕΤ3 “Λυράρηδες του Αιγαίου”, αλλά… το θεωρώ ακόμα καλύτερο.

Αυτά δεν τα γράφω γιατί εκτιμώ τη λύρα του Αλέξανδρου Παπαδάκη ή γιατί ο Γιώργης Γαβαλάς είναι φίλος, αλλά βλέποντας το, ένιωσα ότι συμμετείχα και εγώ στο γλέντι. Οτι χόρευα και τραγουδούσα μαζί με την παρέα. Οτι ήμουν και ‘γω πιωμένος από τη τσικουδιά! Γι’αυτο το λόγο θεωρώ ότι πρόκειται για το καλύτερο βίντεο για την Κρητική μουσική, από όσα έχω δει. Δείτε το και ‘φχαριστηθήτε το και ‘σεις!

Εχει και άλλο »

Αλέξανδρος Παπαδάκης και Αλέξανδρος Αγγελάκης. Ζευγάρι από τα λίγα, χωρίς πολλά-πολλά. Απολαύστε τους… σε παρέα.

Στο σύθαμπο τση θύμησης θωρρώ σε ανάρια-ανάρια,
μα μοιάζεις μ’αξεδίλιατου ονείρου απομεινάρια.

Ο Αντώνης Παπαδάκης (Καρεκλάς) γεννήθηκε στα Περιβόλια του Ρεθύμνου το 1893 και άρχισε να ασχολείται με τη λύρα από μικρό παιδί. Ήταν ένας από τους σημαντικότερους Ρεθεμνιώτες λυράρηδες των αρχών του 20ου αιώνα.

Πρωτόπαιξε λύρα σε εποχή που το λαούτο δεν είχε καθιερωθεί ακόμη ως συνοδευτικό όργανο της λύρας στην Κρήτη (ως γνωστόν, η εξάπλωσή του άρχισε από τα Χανιά προς Ρέθυμνο – μία άλλη πόρτα είσοδου του στο νησί ήταν οι Μικρασιάτες πρόσφυγες στο Ηράκλειο). Έτσι, στις εμφανίσεις του χρησιμοποιούσε ως συνοδεία το μπουλγαρί, δημοφιλέστατο την εποχή εκείνη στην περιοχή του Ρεθύμνου (βλ. σχετικά στη βιογραφία του Στέλιου Φουσταλιέρη). Συνεργάτες του ήταν κυρίως οι “μπουζουξήδες” (όπως έλεγαν τότε τους μουσικούς που έπαιζαν μπουλγαρί) Γιώργης Αγιούτης και Βλαδίμηρος Πλουμιστάκης και λίγο αργότερα, μαθητής ακόμη στο μπουλγαρί, ο Στέλιος Φουσταλιέρης, που ήταν και ανηψιός του. Με συνοδεία λαούτου πρωτόπαιξε γύρω στα 1928, με τον περίφημο λαουτιέρη Σταύρο Ψυλλάκη (Ψύλλο).

Εχει και άλλο »

Τον Ιούνη του 2008, φαντάζομαι, πως έγινε κάποια εκδήλωση στο Αλσος Βείκου και μετά το τέλος της, μαζεύτηκε αυτό το αυθόρμητο παρεάκι, για να παίξει μουσική και να το ‘φχαριστηθεί. Χωρίς μικρόφωνα, χωρίς φασαρία, χωρίς άσχετους. Μόνο αυτοί που είχαν όρεξη. Αυτοί που γουστάρανε.

Στο επίκεντρο ο Αλέξανδρος Παπαδάκης στη λύρα, με συντροφιά στα λαούτα τους Χρήστο Δάβρη και Βασίλη Μπιχάκη.

Αυτά ‘ναι τα ωραία!

σημείωση: To παρόν άρθρο δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «Λαϊκό Τραγούδι»
λίγες μέρες προτού ο Ναύτης αφήσει την τελευταία του πνοή.
Επιμέλεια κειμένου: Μάνος Γρυσμπολάκης

Κώστας Παπαδάκης ή «Ναύτης». Ο μεγαλύτερος εν ζωή βιολιστής (όπως αναφέρεται στη σημείωση, το άρθρο δημοσιεύτηκε λίγες μέρες πριν αφήσει την τελευταία του πνοή) της Κρήτης είναι ο Κώστας Παπαδάκης, περισσότερο γνωστός με το ψευδώνυμό του «Ναύτης». Ο Ναύτης είναι 86 ετών και ζει με τη σύζυγό του Αθηνά στο συνοικισμό Δαράτσο λίγο έξω από τα Χανιά. Τελευταίος από μια σειρά μεγάλων καλλιτεχνών και δεξιοτεχνών του βιολιού που έζησαν και εξέλιξαν τη μουσική παράδοση της Δυτικής Κρήτης, ειδικότερα του Nομού Χανίων, απολαμβάνει σήμερα την αναγνώριση της πολύπλευρης καλλιτεχνικής του προσφοράς στη μουσική ζωή του τόπου του[i]. Κι αυτό γιατί εκτός από σημαντικός μουσικός και τραγουδιστής, ο Ναύτης είναι και δημιουργός πολλών πρωτότυπων συνθέσεων που έχουν ενσωματωθεί στο ρεπερτόριο των παραδοσιακών μουσικών της περιοχής και δεν λείπουν από κανένα παραδοσιακό γλέντι[ii].

ΤΟ ΞΕΚΙΝΗΜΑ

Ο Ναύτης γεννήθηκε το 1920 στο χωριό Μπαλαμπιανά της Γραμπούσας. Γόνος οικογενείας καλλιτεχνών αφού ο πατέρας του Βασίλης Παπαδάκης ή «Κοπανίδης» καθώς και ο παππούς του Κώστας Παπαδάκης ή «Μπαλαμπούς» ήταν μουσικοί και μάλιστα βιολιστές. Σε ηλικία 7 ετών πιάνει το βιολί στα χέρια του, κρυφά –στην αρχή- από τον πατέρα του, και τρία μόλις χρόνια αργότερα παίζει στο πρώτο γλέντι. Ξεκινά έτσι τη σταδιοδρομία του σαν επαγγελματίας μουσικός, παράλληλα δε αρχίζει σιγά σιγά να ευρύτερα γνωστός μέσα στα όρια –αρχικά- του Νομού Χανίων.

Το 1938 ο Ναύτης εγκαθίσταται στον Πειραιά όπου εμφανίζεται στο κρητικό κέντρο του Δημήτρη Καβαλιεράκη στην Καλλιθέα και συνεργάζεται με τον Ραδιοφωνικό Σταθμό Αθηνών και με τον Ραδιοφωνικό Σταθμό της ΕΟΝ. Το 1940 επιστρέφει στα Χανιά. Αργότερα αναλαμβάνει μουσικές εκπομπές σε ιδιωτικό σταθμό που ιδρύθηκε μετά την απελευθέρωση. Οι εκπομπές αυτές ήταν η βασική αιτία εξάπλωσης της φήμης του Ναύτη στην υπόλοιπη Κρήτη. Η φήμη του Ναύτη συνοδεύεται από παράλληλη εξάπλωση του τοπικού ρεπερτορίου στις ανατολικότερες επαρχίες της Κρήτης[iii].

Έξι χρόνια αργότερα ο Κώστας Παπαδάκης κατατάσσεται στο Ναυτικό. Κατά τη διάρκεια της θητείας του παίζει σε εκδηλώσεις φορώντας τη στολή του ναύτη. Με τον καιρό η εμφάνιση του ναύτη του προσδίδεται ως παρατσούκλι, έτσι και μετά την απόλυσή του ο ίδιος κρατά αυτό το καλλιτεχνικό ψευδώνυμο που τον ακολουθεί από τότε.

Ακολουθεί μια δεκαετία με συνεχείς εμφανίσεις και πολλές ραδιοφωνικές εκπομπές σε σταθμούς στην Αθήνα και την Κρήτη, όπου ο Ναύτης συνεργάζεται, μεταξύ άλλων, με τον κορυφαίο λαουτιέρη Γιώργο Κουτσουρέλη και τους αδελφούς του Στέλιο και Μανώλη, καθώς και με τον λυράρη Κώστα Μουντάκη.

Εχει και άλλο »

Ο Κωνσταντίνος Παπαδάκης ή “Λυρατζάκι” ήταν από το Μεσοχωριό που βρίσκεται στην περιοχή των Αστερουσίων ορέων νότια του νομού Ηρακλείου. Το προσωνύμιο “Λυρατζάκι” δεν του προσάφθηκε άδικα καθώς ήταν «ένα με τη λύρα» ταυτόχρονα με το μικρό του ύψος! Έπαιζε βιολόλυρα και ήταν μαθητής του θρυλικού Φουστάνη από την Πόμπια, ενώ δεν τραγουδούσε ποτέ. Η σύζυγός του αναφέρει γι΄ αυτόν: “Σε ηλικία 14 ετών έφυγε από το Μεσοχωριό και πήγε στη Πόμπια για να σπουδάσει καλά τη λύρα στον φημισμένο δάσκαλο της, το Φουστάνη. Έπρεπε όμως να τύχει της αποδοχής του σεβαστού πρωτομάστορα ο οποίος και του είπε: «Κωστάκι άκουσε το κομμάτι που θα σου παίξω, και μετά θα το παίξεις και του λόγου σου!» Έτσι και έγινε. Ο Φουστάνης ενθουσιάστηκε από το παίξιμό του υποψήφιου μαθητή του και είπε:

Θέ μου και δώσε του φτερά ως είν΄ η όρεξή μου
είπα το και ξανά ΄πα το να σε χαρώ Κωστή μου.

Μαθήτευσε δίπλα του 40 ημέρες. Ότι έβγαινε από τη λύρα του Λυρατζάκι είχε προέλευση την ψυχή και το μυαλό του ενώ ακόμα και ο τρόπος που κρατούσε τη λύρα ήταν ιδιαίτερος, «παλαιινός» θα λέγαμε. Δεν την ακουμπούσε στο στήθος του αλλά την κρατούσε κάθετα με το κάτω άκρο της να βρίσκεται στους δέκα περίπου πόντους από το γόνατο του. Εξαιρετικός στην απόδοση του μαλεβιζιώτη είχε ξεχωριστή μελωδία για τον «σερτό» μαλεβιζιώτη (την ώρα που οι χορευτές ήταν στον κύκλο) και άλλη για τον επιτόπιο («στετό»-την ώρα που ο πρωτοχορευτής στενόταν για να κάνει τις φιγούρες του), ενώ ονομαστές έμειναν οι υπέροχες κοντυλιές του αλλά και η ανεπανάληπτη ερμηνεία του στον Εθιανό πηδηχτό. Έπαιζε επίσης Πρινιώτη, Χανιώτη (συρτό), Πεντοζάλη (πηδηχτό), κ.α.

Ο Παπαδάκης συντροφιά με τον Γιώργη Καρκαβάτσο (σφακιανής καταγωγής, που γεννήθηκε στον Αχεντριά Ηρακλείου το 1915) και τη μαντόλα του, διαμόρφωσαν τη μουσική κουλτούρα και άφησαν το δικό τους στίγμα στην περιοχή των Αστερουσίων και ιδιαίτερα στην Εθιά.

Ακούστε ένα μουσικό δείγμα mp3, από τον ανεπανάληπτο Εθιανό πηδηχτό του (από τα συνοδευτικά cd του μουσικού λευκώματος “Αστερούσια: Μουσικές Φωτογραφίες”, επιμέλειας Σάββα Πετράκη, Δήμος Αστερουσίων Ηρακλείου 2009)

Ακούστε ένα μουσικό δείγμα mp3, από τον Κωνσταντίνο Παπαδάκη που παίζει Καστρινό. Το κομμάτι προέρχεται από μία κασέτα που μας παραχώρησε ο ανηψιός του “Λυρατζάκι” πριν από 2 χρόνια και ήρθε στην κατοχή μας μέσω της καλής φίλης Άννας Σαριδάκη.

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

πηγές:
Κατσαπρακάκης Αλέξανδρος,
Σάββας Πετράκης.