cretan music – mantinades

Στη βόρεια πλευρά της Κρήτης, με τα πέντε μεγάλα λιμάνια – πόλεις: Χανιά, Ρέθυμνο, Ηράκλειο, Άγιος Νικόλαος, Σητεία δημιουργήθηκαν, παράλληλα με την ανάπτυξη και άλλων κέντρων τον Ελληνισμού (σε απελευθερωμένα και μη ελληνικά εδάφη), συνθήκες αστικού τρόπου ζωής και κοινωνικής συμπεριφοράς. Επόμενο λοιπόν θα ήταν να είχαμε και στις πόλεις αυτές -ή στις μεγαλύτερες-εμφάνιση τραγουδιών παρόμοιων με αυτά που δημιουργήθηκαν κατ’ αρχήν στη Σμύρνη και στην Πόλη από τα μέσα τον 19ον αιώνα και που μεταφέρθηκαν με τις μουσικές – πολιτιστικές – περιοδείες των λαϊκών κομπανιών στα λιμάνια και στις μεγάλες πόλεις της απελευθερωμένης Ελλάδας και στη Θεσσαλονίκη πριν από το 1912. Τέτοιες περιοχές υπενθυμίζουμε ότι ήταν, για την περίοδο 1850-1922, η Ερμούπολη της Σύρας, ο Πειραιάς, η Θεσσαλονίκη, η Αθήνα και πολλά από τα λιμάνια της Ελλάδας (Πάτρα, Καλαμάτα, Ναύπλιο, Βόλος, Καβάλα κ.λπ.). Ακόμη, πολλές από τις παροικίες των Ελλήνων εκτός Ελλάδος, όπως η Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου.

Η Κρήτη, πέρα από τη μακραίωνη “αυτόχθονη” μουσική παράδοση της, είχε εμφανίσει από τον προηγούμενο αιώνα ιδιαίτερα στο Ηράκλειο, στο Ρέθυμνο και στα Χανιά, συνθήκες αστικής μουσικής, επηρεασμένης τόσο από τη Δυτική Ευρώπη με τις μαντολινάτες και χορωδίες όσο και από την Ανατολή, λόγω των πολιτιστικών ανταλλαγών με τα μεγάλα κέντρου του Ελληνισμού (Σμύρνη, Πόλη κ.λ.π.).

Εχει και άλλο »

Ο Κύκλος των Χριστουγέννων

Αν θέλομε να μιλήσουμε, όχι για «τα ήθη και τα έθιμα», αλλά για το ήθος και τα έθιμα των Χριστουγέννων στην Κρήτη –και μάλιστα την παραδοσιακή Κρήτη– πρέπει να έχομε υπ’ όψιν μας πρώτα πρώτα τα εξής:

α) Τα παραδοσιακά ελληνικά Χριστούγεννα είναι όμοια σε όλα τα μέρη της Ελλάδας, καθώς και στις περιοχές που (για ιστορικούς λόγους) ποτέ δεν μπήκαν στο ελληνικό κράτος, όπως ο Πόντος, η Καππαδοκία, η Βόρ. Ήπειρος κ.λ.π.. Παρά τις μικροδιαφορές στα έθιμα από τόπο σε τόπο, η βάση είναι κοινή: εκκλησιασμός, κάλαντα, γλυκά, φαγητά και βασιλόπιτα, αναμονή του άη Βασίλη, καλικάντζαροι, αγιασμός των υδάτων και φώτισμα (για ευλογία και ομαλότητα) με το «Μεγάλο Αγιασμό» των σπιτιών, των περβολιών και γενικά όλων των χώρων γύρω από τους οποίους κινούνταν η ζωή της οικογένειας.

Τα περισσότερα από τα έθιμα αυτά έχουν αρχαιοελληνική ή ρωμαϊκή προέλευση και παρέμειναν στη ζωή του ελληνικού χωριού με νέο, χριστιανικό, ένδυμα, γιατί εξυπηρετούσαν την ανάγκη των ανθρώπων να δώσουν νόημα στον κόσμο και να νιώσουν ασφάλεια για τη ζωή και τη σοδιά τους (θέμα επιβίωσης) αναθέτοντας την προστασία τους στις ανώτερες δυνάμεις που, ουσιαστικά, προσωποποιούσαν συμβολικά τη φύση –θα τα πούμε και παρακάτω αυτά.

β) Τα παραδοσιακά μας Χριστούγεννα είναι, σε μεγάλο βαθμό, μια διαφορετική γιορτή από τα σύγχρονα (ίδια σε όλο τον κόσμο) Χριστούγεννα που έχει πλέον στο νου του ο «εκσυγχρονισμένος» καταναλωτής νεοέλληνας και της πόλης και του χωριού (αφού και οι δύο διαπαιδαγωγούνται και καθοδηγούνται στην καθημερινή τους ζωή από τη διαφήμιση και τα ραδιοτηλεοπτικά μέσα).

Ας δούμε μερικές βασικές διαφορές:

1. Η θρησκευτική γιορτή

Χριστούγεννα

Τα παλαιά Χριστούγεννα (ή μάλλον το Δωδεκάμερο) είχαν σημαντικό θρησκευτικό χαρακτήρα:

Ξεκινώντας από τη «Μικρή Σαρακοστή», το «Σαραντάημερο» (που άρχιζε την επαύριο της εορτής τ’ αγιού Φιλίππου, 14 Νοεμβρίου, που φιλεί η πηλιά το πέλαγος, δηλαδή δύει η πούλια στο Λυβικό Πέλαγος, και είναι γεμάτο εορτές και σκόλες) με την ψαροφαγία εκτός Τετάρτης και Παρασκευής ώς τ’ αγίου Σπυριδόνου (12 Δεκεμβρίου) ή τ’ άη Λευτέρη (15 Δεκεμβρίου), καταλήγαμε στον εκκλησιασμό και τη Θεία Κοινωνία την ημέρα των Χριστουγέννων και σ’ ένα γιορταστικό τραπέζι με ιδιαίτερη σημασία –αφού νηστεύαμε για σαράντα μέρες κι αφού, έτσι κι αλλιώς, το κρέας δεν ήταν και τόσο συνηθισμένο στη διατροφή των παππουδοκεράδω μας (των παππούδων και των γιαγιάδων μας).

Σε χωριά της επαρχίας Αμαρίου μάλιστα (ας μιλήσουμε για Κρήτη) τη νύχτα της παραμονής των Χριστουγέννων βάζανε λίγη κοινή ζύμη σ’ ένα πιάτο και κάποια στιγμή, ενώ βεγγερίζανε (ξενυχτούσαν συζητώντας) περιμένοντας, η ζύμη ανέβαινε και γινόταν προζύμι. Τότε, κατά την πίστη των ανθρώπων, ήταν η ώρα που γεννάται ο Χριστός (ο Χριστός γεννάται κι ανασταίνεται κάθε χρόνο, γιατί για την Εκκλησία ο χρόνος έχει άλλους συμβολισμούς).

(Παρένθεση: στην Κρήτη λέγαμε Χριστόγεννα και όχι Χριστούγεννα.)

Ο άη Βασίλης

Προχωρώντας στην ημέρα τ’ άη Βασιλειού (πρωτοχρονιά) έχουμε την προσμονή ενός ταπεινού και καλού Έλληνα αγίου με τα μαύρα γένια και το σκούρο φτωχό ράσο, που έρχεται από την Καισάρεια της Καππαδοκίας (Μικρά Ασία) να ευλογήσει τα σπιτικά μας και να πάρει το δικό του κομμάτι από τη βασιλόπιτα (βγάζομε ένα του Χριστού, ένα τση Παναγίας, ένα τ’ άη Βασιλειού, ένα του φτωχού, ένα του σπιθιού, και μετά τα δικά μας –αν πέσει το φλουρί του Χριστού, τση Παναγίας ή τ’ άη Βασιλειού, το δίνομε στην εκκλησία).

Αυτός είναι ο άγιος Βασίλειος, ο φιλάνθρωπος επίσκοπος του 4ου αιώνα μ.Χ., ο άνθρωπος των γραμμάτων ο ταπεινός και θαυματουργός (ένας από τους Τρεις Ιεράρχες), και όχι ο πονηρούλης Santa Claus που εισήχθη από την Αμερική για να διαφημίσει αναψυκτικά και την πραμάτεια των εμπόρων. Καλός είναι κι αυτός (με την άσπρη γενειάδα και το βαθύ γέλιο και την ταλαιπωρία του –λόγω κοιλίτσας– να χωρέσει από τις καμινάδες)αλλά ο δικός μας, ο ρωμιός άγιος, είναι πιο άγιος, πιο βαθύς (σε νόημα), λιγότερο διαφημιστικός αλλά όχι λιγότερο αξιαγάπητος.

Για την ιστορία αναφέρω ότι ο Santa Claus, ο ευρωπαϊκός «Πατέρας των Χριστουγέννων», αντιστοιχεί στον άγιο Νικόλαο και για όλες τις χώρες (εκτός από την Ελλάδα) επισκέπτεται τα σπίτια τα Χριστούγεννα. Εμείς τον δεχόμαστε την πρωτοχρονιά, γιατί είναι η μέρα της εορτής του αγίου Βασιλείου, που είναι ο δικός μας «Πατέρας των Χριστουγέννων». Η μορφή του Santa Claus που ξέρουμε πλέον όλοι διαμορφώθηκε από τον αμερικανό σκιτσογράφο Τόμας Ναστ το 1862, με βάση παλαιότερες ευρωπαϊκές παραδόσεις, ενώ το κόκκινο χρώμα της στολής του το πήρε εξαιτίας του κόκκινου χρώματος γνωστού αμερικάνικου αναψυκτικού που χρησιμοποίησε τη μορφή του σε διαφημίσεις. Αρχικά ήταν ντυμένος στα χρώματα του ουράνιου τόξου.

[Για τον Έλληνα άη Βασίλη βλ. το βιβλίο του Δημήτρη Λουκάτου Χριστουγεννιάτικα και των Γιορτών, σελ. 119-123, ενώ ενδιαφέρουσα αναφορά στο Santa Claus (άγ. Νικόλαο) βλ. στο εξαίρετο παιδικό μυθιστόρημα του Τζόστεν Γκάαρντερ Το Μυστήριο των Χριστουγέννων.]

Τ’ Αγιασμού

Την παραμονή τ’ Αγιασμού (των Φώτων –η λέξη στην Κρήτη προφέρεται με τέσσερις συλλαβές: τ’ Α-γι-α-σμού) πάλι νήστεια (ούτε λάδι), γιατί αύριο θα πιούμε Μεγάλο Αγιασμό, που παρομοιάζεται στη σκέψη του λαού μας (υπερβολικά βέβαια) με τη Θεία Μετάληψη!

Από τον Αγιασμό αυτό θα φωτίσει ο παπάς όλο το χωριό και θα φυλάξει κι ένα μπουκάλι μέσα στο Ιερό της εκκλησίας για να ξαναπιούμε μετά από μήνες, τη Μεγάλη Παρασκευή, και ν’ αντέξομε τη φοβερή νηστεία της Μεγάλης Εβδομάδας (ο αγιασμός, ως γνωστόν, δεν χαλάει όσα χρόνια κι αν μείνει, αν όμως η νοικοκερά θέλει να κρατήσει στο σπίτι της Μεγάλο Αγιασμό πρέπει, κατά την παράδοση, να του ’χει μέρα νύχτα καντήλι αναμμένο και, όποιος πιει, να ’χει νηστέψει τρεις μέρες το λάδι).

Την ημέρα τ’ Αγιασμού (ανήμερα των Φώτων) πρέπει, κατά την κρητική παράδοση (όχι την εκκλησιαστική), όλοι να φάνε κρέας για να τιμήσουν την εορτή και, αν κάποιος είναι φτωχός και δεν έχει, να δακάσει το δαχτύλι ντου και να πιπιλήσει μια σταλέ αίμα.

Εχει και άλλο »

Μια πρώτη προσπάθεια του www.cretan-music.gr για συλλογή άρθρων, κειμένων και ιστορικών καταγραφών γύρω από τους χορούς που χορεύονται στην Κρήτη…

Μέσα από τις μελωδίες των χορών της Κρήτης μπορούμε να τους διακρίνουμε σε δύο κύρια είδη. Τους πηδηχτούς και τους συρτούς. Οι πηδηχτοί (γρήγοροι) χοροί πιθανόν να έλκουν την (κοινή) καταγωγή τους από την αρχαιότητα με κοινή καταγωγή τις Πυρρίχιες μελωδίες. Για τους συρτούς (αργούς) χορούς βρίσκουμε αρκετά κοινά στοιχεία με περιγραφές για συρτούς χορούς των αρχαίων Ελλήνων.

Ας τους δούμε αναλυτικά:

Αγκαλιαστός

Tο όνομα του το πήρε από την ιδιότυπη λαβή, μοναδική για τα δεδομένα της Κρήτης, με την οποία πιάνονται οι χορευτές. Βάζουν το αριστερό χέρι τους πάνω από τον δεξιό ώμο τους κρατώντας συνήθως μαντίλι του οποίου την άκρη ρίχνουν στην πλάτη τους. Την άκρη αυτή κρατά με το δεξί χέρι ο επόμενος χορευτής ή χορεύτρια. Οι χορευτές έτσι φαίνονται σαν αγκαλιασμένοι γι΄ αυτό και ο χορός λέγεται Αγκαλιαστός.

Ο χορός αυτός ήταν πασίγνωστος σε όλη την Ανατολική Κρήτη και ήταν ο αγαπημένος χορός των νέων προπολεμικά. Ο λόγος όμως που τον έκανε λαοφιλή δεν ήταν μόνο η ευκολία του αλλά και γιατί έδινε την δυνατότητα στους νέους να αγκαλιάσουν τις νέες με τις οποίες χόρευαν.

Ανωγειανός (Μυλοποταμίτικος) Πηδηχτός

Ανδρικός κυρίως χορός που χορεύεται κυρίως στην περιοχή των Ανωγείων, με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους πηδηχτούς βηματισμούς και τα δυνατά χτυπήματα των ποδιών στο έδαφος, φαίνεται ότι αποτελεί ένα απόηχο του αρχαιότατου χορού των Κουρητών τον Πυρρίχιο. Τα χέρια των χορευτών πιάνονται από τις παλάμες χιαστί και εκτελούν χορό δώδεκα βημάτων (έξι μπρος, έξι πίσω).

Εχει και άλλο »

Στην Κρήτη ονομάζουμε μαντιναδολόγο και τον τραγουδιστή και γνώστη αλλά κυρίως το δημιουργό μαντινάδων – ενώ ριμαδόρος λέγεται γενικότερα ο στιχοπλόκος και ειδικότερα εκείνος που δημιουργεί ρίμες, πολύστιχα ποιήματα με ομοιοκαταληξία (πανελλήνιο είδος της λαϊκής ποίησης, όπως φαίνεται και στην εισαγωγή της συλλογής δημοτικών τραγουδιών του Κλωντ Φωριέλ, που ανατυπώθηκε πρόσφατα από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης).

Με βεβαιότητα ξέρουμε ότι τα τελευταία 150 με 200 χρόνια η Κρήτη ξεχειλίζει από μαντιναδολόγους και ριμαδόρους: σε κάθε χωριό υπάρχουν τουλάχιστον ένας δυο, ή και περισσότεροι. Μπορούμε εύλογα να υποθέσουμε ότι αυτή η άνθιση διαρκεί τουλάχιστον εδώ και μερικούς αιώνες. Εξυπακούεται ότι οι άνθρωποι αυτοί ήταν κατά κανόνα ολιγογράμματοι ή εντελώς αναλφάβητοι, ότι δημιουργούσαν τις μαντινάδες τους σε στιγμή ψυχικής έντασης ή ανάτασης (μεγάλης χαράς, μεγάλου κεφιού ή μεγάλου πόνου) και ότι δεν τις έγραφαν, αλλά μόνο τις έλεγαν ή τις τραγουδούσαν στην παρέα, είτε παίζοντας οι ίδιοι κάποιο μουσικό όργανο είτε με τη συνοδεία κάποιου τοπικού ερασιτέχνη μουσικού ή –συνηθέστατα– χωρίς καθόλου συνοδεία μουσικών οργάνων. Οι ρίμες σίγουρα απαιτούν μεγαλύτερη ενασχόληση, γιατί είναι μακροσκελή στιχουργήματα. Στο μικρό αυτό άρθρο ωστόσο θα ασχοληθούμε με τους μαντιναδολόγους.

Αμέτρητες μαντινάδες ταξίδεψαν από γενιά σε γενιά, και ασφαλώς αμέτρητες ξεχάστηκαν και χάθηκαν. Σήμερα, συχνά κάποιος «βγάνει» μια μαντινάδα σε «ειδική στιγμή» και μετά από λίγες ώρες ή μέρες κανείς δεν την θυμάται…

Μπορούμε να πούμε ότι υπάρχουν περισσότερο ή λιγότερο συστηματικοί μαντιναδολόγοι. Όμως υπάρχουν και μαντιναδολόγοι καλοί, μέτριοι και κακοί, ανάλογα με την ποιότητα των δημιουργημάτων τους. Οι μαντινάδες ενός μέτριου ή κακού μαντιναδολόγου μπορεί να έχουν συνηθισμένα ή αδιάφορα μοτίβα, να υστερούν σε ομορφιά ή ποιητική δύναμη, να επαναλαμβάνουν κομμάτια από προηγούμενες μαντινάδες (λόγω αδυναμίας του, όχι για λόγους έμφασης), να έχουν λιγότερες ή παραπανίσιες συλλαβές, να μην είναι σωστή η ομοιοκαταληξία τους κ.λ.π.

Υπάρχουν «έξυπνες» μαντινάδες, ή μαντινάδες που υπηρετούν με ευστοχία και ακρίβεια την περίσταση, για την οποία κάποιος τις συνέθεσε, και υπάρχουν και μαντινάδες που μπορούν να μιλήσουν σε κάθε άνθρωπο και έχουν προοπτική να μείνουν «αθάνατες». Όλες αυτές μπορεί να είναι καλές –ανάλογα με τις συνθήκες και τις περιστάσεις.

Εχει και άλλο »

Η Βιαννίτικη κοινωνία γλεντούσε χορεύοντας όλους τους παγκρήτιους παραδοσιακούς χορούς, δηλαδή τον συρτό (χανιώτη), τον σιγανό που ταυτόχρονα οι χορευτές έλεγαν και μαντινάδες, τον πεντοζάλη που τον χόρευαν χωριστά από τον σιγανό (όπως και στο νομό Χανίων), τη σούστα, τον μαλεβιζιώτη (πηδηχτό) και τον τοπικό χορό ζερβόδεξο. Πιθανόν τα τέλη του 19ου αιώνα, σύμφωνα με τον Ι. Κονδυλάκη στον Πατούχα οι χοροί που χορευόταν περισσότερο στη Βιάννο ήταν ο πηδηκτός (μαλεβιζιώτης) και ο σιγανός. Ειδικά ο σιγανός ήταν και ο χορός που χόρευαν οι συγγενείς στο σπίτι της νύφης όταν πήγαινε ο γαμπρός για να την πάρει και να πάνε στην εκκλησία. Τότε έπιαναν και οι συγγενείς του γαμπρού και οι μαντινάδες έδιναν και έπαιρναν (1).

Τη δεκαετία του ΄60, όπως και σε όλη την Κρήτη, εκτός από τους Κρητικούς χορούς, χόρευαν στα πανηγύρια και ευρωπαϊκούς χορούς: τανγκό, βάλς, φοξ (2). Ας αναφέρομε μερικά χρήσιμα στοιχεία για την ταυτότητα αυτών των παραδοσιακών Κρητικών χορών.΄

Εχει και άλλο »

Αρμενίζοντας στη Βιαννίτικη μουσική παράδοση συναντάμε την υπέρμετρη αγάπη των Βιαννιτών για την ιδιαίτερη πατρίδα τους, τη Βιάννο. Αυτή η αγάπη φαίνεται μέσα από τη μουσική παράδοση της περιοχής, η οποία εκφράζεται με τη βοήθεια των παραδοσιακών μουσικών οργάνων που υπάρχουν και στην υπόλοιπη Κρήτη: τη λύρα, η οποία στο παρελθόν συνοδευόταν από το δοξάρι με τα γερακοκούδουνα για να μπορεί να κάνει μουσική ζυγιά όταν δεν υπήρχε άλλο όργανο συνοδείας, το βιολί, το μαντολίνο, τη μαντόλα, το λυράκι, την ασκομαντούρα, τη μαντούρα, το φιαμπόλι, το νταούλι και το λαούτο (1,5).

Εχει και άλλο »

Κάλην εσπέρα άρχοντες αν είναι ο ορισμός
Χριστού τη θέα γέννηση να μπω στ’αρχοντικό σας
Χριστός γεννάται σήμερον εν Βηθλεέμ τη πόλη
οι ουρανοί αγάλλονται, χαίρει η φύσις όλη
εν τω σπηλαίω τίκτεται, εν φάτνη των αλόγων
ο Βασιλεύς των ουρανών και ποιητής των όλων

Κερά καμαροτράχηλη και φεγγαρομαγούλα
και φουσκαλίδα του γιαλού και πάχνη από τα δέντρα
να που τον έχεις τον υγιόν, τον μοσχοκανακάρη
λούεις τον και χτενίζεις τον και στο σχολειό τον πέμπεις

Κι ο δάσκαλος τον έδειρε μ’ ένα χρυσό βεργάλι
κι η κυρά δασκάλισσα, με το μαργαριτάρι
είπαμε δα για την κερά, ας πούμε για τη Βάγια
άψε βαγίτσα το κερί, άψε και το λυχνάρι
και κάτσε και ντουχιούντηζε ήντα θα μας εβγάλεις

Γι απάκι, για λουκάνικο, για χοιρινό κομμάτι
κι από τον πύρο του βουτσού να πιούμε μια γιομάτη
κι από τη μαύρη όρνιθα κανένα αυγουλάκι
κι από το πιθαράκι σου ένα κουρούπι λάδι
κι αν είναι κι ακροπλιάτερο, βαστούμε και τ’ ασκάκι

Φέρε πανιέρι κάστανα, πανιέρι λεπτοκάρυα
και φέρε και γλυκό κρασί να πιούν τα παλικάρια
κι αν είναι με το θέλημα, άσπρη μου περιστέρα
ανοίξετε την πόρτα σας, να πούμε καλησπέρα
και ακόμα δεν τον ηύρηκες τον μάνταλο ν’ ανοίξεις
να μας κεράσεις μια ρακή κι ύστερα να σφαλίξεις.