cretan music – mantinades

Στη βόρεια πλευρά της Κρήτης, με τα πέντε μεγάλα λιμάνια – πόλεις: Χανιά, Ρέθυμνο, Ηράκλειο, Άγιος Νικόλαος, Σητεία δημιουργήθηκαν, παράλληλα με την ανάπτυξη και άλλων κέντρων τον Ελληνισμού (σε απελευθερωμένα και μη ελληνικά εδάφη), συνθήκες αστικού τρόπου ζωής και κοινωνικής συμπεριφοράς. Επόμενο λοιπόν θα ήταν να είχαμε και στις πόλεις αυτές -ή στις μεγαλύτερες-εμφάνιση τραγουδιών παρόμοιων με αυτά που δημιουργήθηκαν κατ’ αρχήν στη Σμύρνη και στην Πόλη από τα μέσα τον 19ον αιώνα και που μεταφέρθηκαν με τις μουσικές – πολιτιστικές – περιοδείες των λαϊκών κομπανιών στα λιμάνια και στις μεγάλες πόλεις της απελευθερωμένης Ελλάδας και στη Θεσσαλονίκη πριν από το 1912. Τέτοιες περιοχές υπενθυμίζουμε ότι ήταν, για την περίοδο 1850-1922, η Ερμούπολη της Σύρας, ο Πειραιάς, η Θεσσαλονίκη, η Αθήνα και πολλά από τα λιμάνια της Ελλάδας (Πάτρα, Καλαμάτα, Ναύπλιο, Βόλος, Καβάλα κ.λπ.). Ακόμη, πολλές από τις παροικίες των Ελλήνων εκτός Ελλάδος, όπως η Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου.

Η Κρήτη, πέρα από τη μακραίωνη “αυτόχθονη” μουσική παράδοση της, είχε εμφανίσει από τον προηγούμενο αιώνα ιδιαίτερα στο Ηράκλειο, στο Ρέθυμνο και στα Χανιά, συνθήκες αστικής μουσικής, επηρεασμένης τόσο από τη Δυτική Ευρώπη με τις μαντολινάτες και χορωδίες όσο και από την Ανατολή, λόγω των πολιτιστικών ανταλλαγών με τα μεγάλα κέντρου του Ελληνισμού (Σμύρνη, Πόλη κ.λ.π.).

Εχει και άλλο »

Στην Κρήτη ονομάζουμε μαντιναδολόγο και τον τραγουδιστή και γνώστη αλλά κυρίως το δημιουργό μαντινάδων – ενώ ριμαδόρος λέγεται γενικότερα ο στιχοπλόκος και ειδικότερα εκείνος που δημιουργεί ρίμες, πολύστιχα ποιήματα με ομοιοκαταληξία (πανελλήνιο είδος της λαϊκής ποίησης, όπως φαίνεται και στην εισαγωγή της συλλογής δημοτικών τραγουδιών του Κλωντ Φωριέλ, που ανατυπώθηκε πρόσφατα από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης).

Με βεβαιότητα ξέρουμε ότι τα τελευταία 150 με 200 χρόνια η Κρήτη ξεχειλίζει από μαντιναδολόγους και ριμαδόρους: σε κάθε χωριό υπάρχουν τουλάχιστον ένας δυο, ή και περισσότεροι. Μπορούμε εύλογα να υποθέσουμε ότι αυτή η άνθιση διαρκεί τουλάχιστον εδώ και μερικούς αιώνες. Εξυπακούεται ότι οι άνθρωποι αυτοί ήταν κατά κανόνα ολιγογράμματοι ή εντελώς αναλφάβητοι, ότι δημιουργούσαν τις μαντινάδες τους σε στιγμή ψυχικής έντασης ή ανάτασης (μεγάλης χαράς, μεγάλου κεφιού ή μεγάλου πόνου) και ότι δεν τις έγραφαν, αλλά μόνο τις έλεγαν ή τις τραγουδούσαν στην παρέα, είτε παίζοντας οι ίδιοι κάποιο μουσικό όργανο είτε με τη συνοδεία κάποιου τοπικού ερασιτέχνη μουσικού ή –συνηθέστατα– χωρίς καθόλου συνοδεία μουσικών οργάνων. Οι ρίμες σίγουρα απαιτούν μεγαλύτερη ενασχόληση, γιατί είναι μακροσκελή στιχουργήματα. Στο μικρό αυτό άρθρο ωστόσο θα ασχοληθούμε με τους μαντιναδολόγους.

Αμέτρητες μαντινάδες ταξίδεψαν από γενιά σε γενιά, και ασφαλώς αμέτρητες ξεχάστηκαν και χάθηκαν. Σήμερα, συχνά κάποιος «βγάνει» μια μαντινάδα σε «ειδική στιγμή» και μετά από λίγες ώρες ή μέρες κανείς δεν την θυμάται…

Μπορούμε να πούμε ότι υπάρχουν περισσότερο ή λιγότερο συστηματικοί μαντιναδολόγοι. Όμως υπάρχουν και μαντιναδολόγοι καλοί, μέτριοι και κακοί, ανάλογα με την ποιότητα των δημιουργημάτων τους. Οι μαντινάδες ενός μέτριου ή κακού μαντιναδολόγου μπορεί να έχουν συνηθισμένα ή αδιάφορα μοτίβα, να υστερούν σε ομορφιά ή ποιητική δύναμη, να επαναλαμβάνουν κομμάτια από προηγούμενες μαντινάδες (λόγω αδυναμίας του, όχι για λόγους έμφασης), να έχουν λιγότερες ή παραπανίσιες συλλαβές, να μην είναι σωστή η ομοιοκαταληξία τους κ.λ.π.

Υπάρχουν «έξυπνες» μαντινάδες, ή μαντινάδες που υπηρετούν με ευστοχία και ακρίβεια την περίσταση, για την οποία κάποιος τις συνέθεσε, και υπάρχουν και μαντινάδες που μπορούν να μιλήσουν σε κάθε άνθρωπο και έχουν προοπτική να μείνουν «αθάνατες». Όλες αυτές μπορεί να είναι καλές –ανάλογα με τις συνθήκες και τις περιστάσεις.

Εχει και άλλο »

Το ριζίτικο τραγούδι υπήρξε ο πιο διαδεδομένος τρόπος εξιστόρησης ενός σημαντικού ιστορικού γεγονότος. Μέσα από την απλή και κατανοητή γλώσσα του ριζίτικου, ο Κρητικός, που στις πιο πολλές περιπτώσεις ήταν αγράμματος, κατάφερνε να μαθαίνει αλλά και να διαδίδει την ιστορία του νησιού δια μέσου των αιώνων. Τα ριζίτικα τραγούδια που αναφέρονται σε ιστορικά γεγονότα είναι πολλά σε αριθμό και σε μελωδίες (σκοπούς) και μέσα από τους στίχους τους διηγούνται τα μεγαλύτερα γεγονότα που συνέβησαν στην Κρήτη, με τραχύ και επιβλητικό τρόπο, έτσι όπως αρμόζει σε αυτό το είδος. Μέσα από αυτά τα τραγούδια ξεπηδούν μορφές ηρώων και πολεμιστών της Κρήτης, από Ρτα χρόνια του Βυζαντίου έως και την περίοδο του B’ παγκοσμίου πολέμου. Τα πιο πολλά από τα τραγούδια αυτά κατατάσσονται στο είδος των Ριζίτικων της τάβλας, ελάχιστα δέ σε τραγούδια της στράτας. Η εξιστόρηση των γεγονότων μέσα από αυτά τα τραγούδια πολλές φορές έχει μεγάλες ιστορικές ακρίβειες, αλλά επίσης μερικές φορές λόγω της δημοτικής θεωρίας παρουσιάζονται μεγάλες υπερβολές, όχι τόσο για την ακρίβεια των γεγονότων, όσο για τα πρόσωπα των ηρώων που αναφέρονται. Σε άλλα τραγούδια παρατηρούμε πολύ μικρό αριθμό στίχων, σε άλλα ολόκληρα έπη μακρόσυρτων και πολύστροφων στίχων. Το πλέον παλαιότερο τραγούδι της στράτας αναφέρεται στην άλωση της Ανδριανούπολης το 1361. Η γένεση αυτού του τραγουδιού δίδεται εκείνη σχεδόν την περίοδο.
“Τα χελιδόνια τση Βλαχιάς και τα πουλιά τση Δύσης
κλαίσιν αργά, κλαίσιν ταχιά, κλαίσιν το μεσήμερι,
κλαίσιν την Ανδριανούπολη τη βαροκουρσεμένη,
όπου την εκουρσέψασι τσι τρείς γιορτές του χρόνου,
τω Χριστουγένω για κερί και τω Βαγιώ για βάγια
και την ημέρα τση Λαμπρής για το Χριστός Ανέστη“.

Παρατηρούμε σε αυτό το παλαιό τραγούδι πόσο όμορφα και πόσο εύστοχα παρουσιάζεται η άλωση. Και ιστορικά «δένει» πολύ άμεσα με τις ιστορικές επιδρομές που δέχθηκε η Ανδριανούπολη, το 1205 το Πάσχα από τους Βούλγαρους και το 1353 από τους Τούρκους.

Όμως η Κρήτη όσο κι αν πονούσε με την μοίρα των υπολοίπων υπόδουλων Ελλήνων, άλλο τόσο πόνεσε και τραγούδησε τα δικά της πάθη στην ιστορική διαδρομή της. Σημαντική ιστορική πηγή είναι και το ακόλουθο τραγούδι που εξιστορεί την εποχή της Ενετοκρατίας και τις επιδημίες που έπληξαν τον πληθυσμό του νησιού.

“Αυτά ‘ναι τα Χανιά τα παινεμένα, που ήτο σα το ρόϊδι γεμομένα.
Ο Χάρος κι η πανούκλα το μαθαίνουν, στσι εικοσιδυό του Αυγούστου κατεβαίνουν,
κι εις τα καράβια μπαίνουν κι αρμενίζουν κι ωσάν τσοι μαύρες σκύλες σουριανίζουν…..“.

Αυτό λοιπόν το τραγούδι περιγράφει τις περίφημες εικοσιδύο επιδημίες που έπληξαν την Κρήτη και κυρίως την πόλη των Χανίων, θερίζοντας πολλούς Κρήτες, αλλά και Ενετούς αποίκους (L.Ryesto, Candia , Rome 1700). Επίσης αξιόλογο όμως είναι και το ριζίτικο τραγούδι που αναφέρεται στην καταστροφή του Μεγάλου Κάστρου (Ηρακλείου) το 1669, το οποίο τραγούδι πρωτοπαρουσιάστηκε εκείνη την περίοδο στον νομό Χανίων, μιας και τα ριζίτικα ακόμα δεν είχαν γνωρίσει την μεγάλη εξάπλωση στην ανατολική Κρήτη.

“Κάστρο και που ‘ναι οι πύργοι σου και τα καμπαναριά σου
και που ‘ναι οι αντρειωμένοι σου, τα όμορφα παλλικάρια….”.

Σε αυτό το σημείο να αναφέρουμε ότι ο μεγαλύτερος αριθμός των ιστορικών Ριζίτικων τραγουδιών αναφέρεται στα γεγονότα της εποχής της Τουρκοκρατίας του νησιού. Άλλωστε οι μεγαλύτεροι αγώνες των Κρητων έγιναν τότε, όπως και πήραν την διάσταση του θρύλου οι μεγάλες ηγετικές φυσιογνωμίες.

Εχει και άλλο »

Η λέξη πρεπιά στην κρητική διάλεκτο αντιστοιχεί περίπου στην ευπρέπεια της κοινής νεοελληνικής γλώσσας και σημαίνει:

1. το σεβασμό και την εκτίμηση που απολαμβάνει ένας άνθρωπος από την τοπική κοινωνία, στην οποία ανήκει (π.χ. του χωριού του)
   πού ‘ναι τα γλυκά σου χείλη κι η πρεπιά στη γειτονιά
   (Κ. Μουντάκης, «Απομεινάρια της αγάπης», από τον τελευταίο του δίσκο «Στον Ψηλορείτη θ’ ανεβώ»)
2. τη συμπεριφορά που πρεπίζει τον άνθρωπο, είναι δηλ. πρεπισμένο φέρσιμο και κάνει πρεπισμένο κείνονά που το ‘χει:
   το κομπολόι τσ’ αθρωπιάς, απού πρεπίζει τσ’ άντρες,
   χαράς του το που το βαστά με τση τιμής τσι χάντρες
   (Λεαντρογιώργης, σύγχρονος μαντιναδολόγος, Ζαρός Ηρακλείου)

Ο πρεπισμένος άθρωπος πρεπίζει τον τόπο και τους ανθρώπους γύρω του: «Επρέπισες τη μ-παρέα μας». Το ρήμα πρεπίζω κανονικά σημαίνει κοσμώ, στολίζω, είτε κυριολεκτικά (με πρεπίδια, δηλ. πλουμιά, ξόμπλια) είτε μεταφορικά («να πω τραγούδι του σκαμνιού, την τάβλα να πρεπίσω…», ριζίτικο «πέτε το οι γι-άντρες, πέτε το…»).
Βασικά στοιχεία της πρεπισμένης συμπεριφοράς είναι, μεταξύ άλλων, η ευγένεια, η διακριτικότητα, η προσοχή να μην προσβάλλομε τον άλλο, η αμέριστη και αφιλοκερδής προσφορά βοήθειας και φιλοξενίας ακόμη και σε αγνώστους κ.λ.π. Τα στοιχεία αυτά συνιστούν και την αθρωπιά του ανθρώπου (την ιδιότητα που τον κάνει «να ‘ναι άθρωπος»), δηλ. την αξιοπρέπειά του.

Το ριζίτικο τραγούδι, δημιούργημα κοινοτήτων με υψηλό αίσθημα τιμής, άρα και αυξημένη ευαισθησία για την πρεπιά, αυτήν εκφράζει κατά κύριο λόγο. Την εκφράζει μάλιστα με τέσσερις τρόπους, από τους οποίους οι δύο πρώτοι σχετίζονται με τους στίχους, δηλ. τα «ποιητικά κείμενα», των τραγουδιών
α) με τραγούδια που αναφέρονται στην πρεπιά, έχοντας άμεσα ή έμμεσα διδακτικό χαρακτήρα,
β) με τραγούδια που αναφέρονται σε άλλα θέματα, αλλά φανερώνουν πρεπιά με το ύφος του στίχου,
γ) με τη μουσική του,
δ) με τον τρόπο λειτουργίας του τραγουδιού γύρω από την τάβλα ή στη στράτα, που είναι τρόπος τελετουργικός και προσεγμένος στις λεπτομέρειες.

Εχει και άλλο »

Τα ριζίτικα είναι μη χορευτικά τραγούδια των ορεινών περιοχών της δυτικής Κρήτης. Γεννήθηκαν και λειτούργησαν στα ορεινά του νομού Χανίων, αλλά τουλάχιστον από τις αρχές του 20ου αιώνα ή μάλλον ήδη από τον 19ο έχουν εισαχθεί και στις ρεθεμνιώτικες επαρχίες, όπου και γεννήθηκαν κάποια απ’ αυτά. Ο όρος «ριζίτικα» δεν εχρησιμοποιείτο από τους ίδιους τους τραγουδιστές τους, αλλά επινοήθηκε από ερευνητές, επειδή επρόκειτο για τραγούδια της ρίζας, δηλ. των πλαγιών των βουνών και κυρίως των Λευκών Ορέων (Μαδάρες).

Τα ριζίτικα ως προς τη γεωγραφική προέλευσή τους μπορούν να χωριστούν σε καθεαυτά ριζίτικα, που γεννήθηκαν στα «ριζιτοχώρια» και σε τραγούδια που εισήχθησαν σ’ αυτά και προσαρμόστηκαν στους σκοπούς (μελωδίες) και στο ύφος του ριζίτικου(παραλογές, ακριτικά και ιστορικά τραγούδια διαδεδομένα στον ευρύτερο βυζαντινό ή τέως βυζαντινό χώρο).

Εχει και άλλο »

Ο Φουσταλιέρης και η μουσική δράση του σχετίζονται άμεσα μ’ ένα θέμα που ενδιαφέρει, εδώ και κάμποσα χρόνια, όλο και περισσότερους, κυρίως μουσικολόγους, μουσικούς και εραστές της μουσικής: τα αστικά τραγούδια της Κρήτης. Εννοούμε τα τραγούδια που, μέχρι τα τελευταία τριάντα χρόνια και κάτι, ακούγονταν στις κρητικές πόλεις και τα περίχωρά τους (τις ημιαστικές –για να κυριολεκτήσουμε– περιοχές του νησιού) και δε συνηθίζονταν παραπέρα, στα καθαρώς αγροτικά και κτηνοτροφικά χωριά, που, κάπως αποκομμένα από τις πόλεις, ανέπνεαν τη δική τους μουσική παράδοση.

Η ενασχόληση μάλιστα με το είδος συνδέεται άρρηκτα με την «ανακάλυψη του Φουσταλιέρη» λίγα χρόνια πριν κοιμηθεί, ανακάλυψη που –άσχετα με το πώς το βλέπει ο καθένας– πράγματι δίδαξε πολλά σε αληθινούς φίλους της μουσικής και φυσικά συντέλεσε καθοριστικά στο να ασχολούμαστε εμείς εδώ με το Φουσταλιέρη, δεδομένου ότι, όταν ζούσε, οι περισσότεροι της παρέας μας ήταν ηλικιακά μικροί και πνευματικά μακριά νυχτωμένοι για την ύπαρξή του και το ανεκτίμητο καλλιτεχνικό έργο του. Δυστυχώς το φαινόμενο Φουσταλιέρης έφυγε, μαζί με την κοινωνία των μερακλήδων του καιρού εκείνου, και τώρα ψάχνουμε τα τελευταία σπαράγματα, τα θρουλάκια που θα μάσε βοηθήσουνε να σβήσομε τη δίψα μας σε μια θάλασσα καθαρότητας κι αθρωπιάς, χωρίς φυσικά ρομαντικές εξιδανικεύσεις… Ευτυχώς επιβιώνουν ακόμη κάμποσοι μερακλήδες από το φαινόμενο Σκορδαλός, Μουντάκης, κ.τ.λ., δηλαδή από την κοινωνία της επόμενης γενιάς, που όμως η μουσική της, αν και σπουδαία (γι’ αυτό και την αγαπάμε μέχρι δακρύων), είχε ήδη αρχίσει να μετασχηματίζεται σε κάτι περισσότερο αστικό, περισσότερο ανακατεμένο με τα αθηναϊκά φαινόμενα του επαγγελματισμού, του φολκλόρ, του «κοσμοπολίτικου», του «επιστημονικού» κ.τ.λ. και συνεπώς λιγότερο «καθαρό». Ας είναι. Πίσω στο θέμα μας.

Εχει και άλλο »