Η έρευνα αρχικά προσπάθησε να επικεντρωθεί στην κεντρική και ανατολική Κρήτη, καθώς είχε προηγηθεί (1953) η επίσκεψη και καταγραφή των τραγουδιών της δυτικής Κρήτης, γνωστών και ως ριζίτικων, που οδήγησε στην έκδοση του τόμου Chansons populaires de Crete Occidentale (έκδοση Μ.Λ.Α. και Mincoff, Γενεύη 1972). Τελικά οι καταγραφείς, πέρα από τους νομούς Λασιθίου (Σητεία, Λιθίνες, Βασιλική, Ιεράπετρα, Κριτσά, Κρούστα, κ.α.), Ηρακλείου (Γέργερη, Γωνιές, κ.α.) και Ρεθύμνου (Ανώγεια, Μελιδόνι, Σπήλι, Ρούστικα), επισκέφτηκαν αρκετές περιοχές του νομού Χανίων, όπως διάφορα χωριά της επαρχίας Σφακίων, αλλά και τους Λάκκους, το Θέρισσο, τα Μεσκλά, τα Παλαιά Ρούματα, τις Λουσακιές, τον Πλάτανο, το Καστέλι, κ.ά.
Ο πρώτος τόμος περιέχει, πέρα από τα εισαγωγικά σημειώματα, το ιστορικό και τη μεθοδολογία της έρευνας με τα κείμενα των συνεργατριών του Baud-Bovy Αγλαΐας Αγιουτάντη και Δέσποινας Μαζαράκη σχετικά με την προετοιμασία της έρευνας λίγους μήνες πριν και τις εντυπώσεις τους από το πρώτο αυτό ταξίδι, όπως και τις πρώτες εντυπώσεις τους από την κρητική μουσική. Στην (έως σήμερα) ανέκδοτη επιστολή της Μαζαράκη στον Baud-Bovy το 1953 μετά από το ταξίδι της στην Κρήτη διαβάζουμε μερικές πολύ ενδιαφέρουσες πληροφορίες για την κρητική μουσική της εποχής (ορισμένες παρατηρήσεις θα μπορούσαν άνετα να έχουν γραφεί ακόμα και σήμερα!):

«…Η εκλογή σας για να αρχίσουμε από τη Κρήτη ήταν πολύ πετυχημένη από κάθε άποψη. Η Κρήτη όμως είναι απέραντη, έχει τεράστιες ιδιομορφίες και θέλει πολλή, μα πολλή δουλειά. Φτάνει να σας πω ότι τέσσερα χωριά της Ρίζας, δηλ. στους πρόποδες της Μαδάρας (Λευκά Όρη), που απέχουν το ένα με τ’ άλλο μισή ώρα με τα πόδια και που δύο απ’ αυτά αποτελούν μια κοινότητα, είχαν αισθητή διαφορά στους σκοπούς των τραγουδιών που τραγουδούσαν και διασώζονται. [...]
Τα ριζίτικα, τα τραγούδια της τάβλας δηλαδή, αρχίζουν να εξαφανίζονται. Δύσκολα βρίσκεις ανθρώπους κάτω από τα 45 χρόνια να τα τραγουδούν καλά. Όλοι αναγνωρίζουν ότι μόνο οι γέροι τα ξέρουν καλά, με τον «ήχο». Επικρατεί ο δεκαπεντασύλλαβος σε όλα τους σχεδόν τα τραγούδια και τα παλιά ιστορικά σώζονται μόνο στη μνήμη γέρων από 70-75 χρονών και πάνω. Τα τραγουδούν «χύμα» καθώς λεν, δηλαδή σ’ έναν ορισμένο σκοπό που παραλλάσσει από περιοχή σε περιοχή. Αυτά που σας γράφω συμβαίνουν στον νομό Χανίων και κυρίως στην επαρχία Κυδωνίας και Σφακιών. Σ’ αυτήν επικρατούν τα τραγούδια της τάβλας, τα ριζίτικα. Στα γλέντια τους, πού ’ναι κυρίως γάμοι και βαφτίσια, περνούν τον περισσότερο, για να μην πω όλον, τον καιρό τραγουδώντας. Χορεύουν λίγο Οι καλοί «γλεντιστάδες», αυτοί δηλ. που ξέρουν τα τραγούδια καλά, χαίρουν ιδιαίτερη εκτίμηση. Αρχίζει ένας το τραγούδι και μετά το παίρνει όλη η συντροφιά. [...]
Σ’ αυτές τις περιοχές όργανα σχεδόν δεν υπάρχουν. Όταν θέλουν όργανα, παραγγέλνουν από την Κίσσαμο που φημίζεται για τους οργανοπαίχτες της και τα θαυμάσια κρασιά της. Έχει τέτοιο κρασί, που μόνο το κόκκινο χρώμα του να βλέπατε θα ευχόσαστε να μπορούσατε να πιείτε όλο το βαρέλι. Όταν σε ένα χωριό ρωτήσεις για τον τραγουδιστή που είναι καλός στα ριζίτικα θα σου πουν: ήταν ο τάδε μακαρίτης, αυτός μόνο τα ήξερε… Τα λέει τώρα κι άλλος, αλλά εκείνος ήταν!…
Και τώρα ως προς τα όργανα. Η ασκομαντούρα (ασκί), το θιαμπόλι (φλογέρα) και η λύρα [σ.σ.: εννοεί το λυράκι] μπορούμε να πούμε ότι έχουν εξαφανιστεί. Με δυσκολία βρίσκουμε κανέναν πολύ γέρο ή παιδί μικρό που να παίζει μ’ αυτά. Η λύρα η παλιά με τα γερακοκούδουνα φαίνεται ότι παίζεται ακόμα στη Σητεία, όπου παίζεται με συνοδεία νταουλιού –αυτά θα σας τα γράψει η Αγλαΐα. Στο Ηράκλειο παίζανε άλλοτε τη λύρα μόνη της, με μοναδική συνοδεία τα γερακοκούδουνα τον δοξαριού της. Τώρα όμως η λύρα αντικαταστάθηκε από τη βιολόλυρα, που παίζει με τη συνοδεία λαούτου, μαντόλας ή μαντολίνου. Σε πολλά κομμάτια το λαούτο κάνει ακομπανιαμέντο. Αυτός ο συνδυασμός είναι πολύ κακόγουστος, για μένα. Τα Κρητικά κομμάτια, συρτά πεντοζάλης κ.λ.π., χάνουν αφάνταστα στο λαούτο. Τώρα η βιολόλυρα που επικρατεί στην περιοχή Ρεθύμνης και Ηρακλείου πάει να αντικατασταθεί από τα βιολιά που έχουν εισχωρήσει στην περιοχή Κίσσαμου. Εκεί άρχισε να εισχωρεί και το κλαρίνο. [...]
Επίσης με γοργό ρυθμό χάνονται οι παλιοί χορευτικοί σκοποί και αρχίζουν να επικρατούν οι καινούργιοι που βγάζει ο Κουτσουρέλης –ένας παραφουσκωμένος από εγωισμό λαουτιέρης– και κάτι άλλοι παρόμοιοι. Παίρνουν μικροτράγουδα στερεοελλαδίτικα που τα κρητικοποιούν, τους κολλούν και ένα όνομα ενός χωριού και αυτά τα κυκλοφορούν.
Γι’ αυτό η γνώμη μου είναι ότι πρέπει πάση θυσία να μαγνητοφωνήσουμε τους 2-3 λυράρηδες που η ηλικία τους κυμαίνεται από 65-89 χρονών, προτού πεθάνουν. Φοβάμαι πως, αν θελήσουμε να πούμε ότι κάναμε την Κρήτη, δε θα μας φτάσει η μια αποστολή του Πάσχα, αλλά θα πρέπει να γίνει και δεύτερη σε πολύ σύντομο διάστημα, προτού πεθάνουν οι ήδη λιγοστοί γέροι.
Όσο για τη μαγνητοφώνηση των τραγουδιών, πιστεύω πως θα πρέπει να πάρουμε το ίδιο τραγούδι όχι μόνο από 2 ή 3 τραγουδιστές του ίδιου χωριού αλλά πολλών χωριών, για να μπορέσουμε να ξεκαθαρίσουμε ποιος ήχος είναι ο σωστός του ήχος. [...]
Υ.Γ. Ξέχασα να σας γράψω ότι στη δουλειά μας θα μας βοηθήσει η αφάνταστη αγάπη και κατανόηση του πληθυσμού, αλλά θα μας δυσκολέψει ίσως ο εγωισμός μερικών ερασιτεχνών διανοουμένων ντόπιων, που κινούνται από έναν κενό τοπικιστικό δήθεν πατριωτισμό. Αυτά όμως θα τα πούμε προφορικά…»

Στη συνέχεια έχουμε την περιγραφή από τον ίδιο τον Baud-Bovy της έρευνας και των εντυπώσεών του από αυτή με αρκετά εντυπωσιακά σχόλια που επιβεβαιώνουν τα όσα ανέφερε στην επιστολή της η Δ. Μαζαράκη. Το επόμενο κεφάλαιο περιέχει μια σειρά από κείμενα του ερευνητή με συμπεράσματα από τις έρευνες και τις καταγραφές που αφορούν τους σκοπούς της ρίμας και του Ερωτόκριτου, των κρητικών νανουρισμάτων, των κρητικών τραγουδιών του γάμου, των κρητικών μοιρολογιών, των μουσικών οργάνων που συνάντησε (και ειδικότερα της λύρας, που, όπως επισημαίνει, επέζησε της επέλασης του βιολιού στον ελλαδικό χώρο), αλλά και συγκεκριμένα κείμενα για χορούς, όπως το Χανιώτικο συρτό και τη διαφοροποίηση του από τους υπόλοιπους νησιώτικους συρτούς, τον (ρεθυμνιώτικης καταγωγής, όπως αναφέρει) Πεντοζάλη, τον Πηδηχτό χορό και τις παραλλαγές του (Καστρινό, Λασιθιώτικο, Μεσαρίτικο κ.λ.π.) και το ρυθμό ορισμένων κρητικών τραγουδιών, με κείμενα που γράφτηκαν και δημοσιεύτηκαν έως και τα τέλη της δεκαετίας του 1970. Τέλος το βιβλίο κλείνει με μια παράθεση της βιβλιογραφίας που χρησιμοποιήθηκε στην έρευνα.

Στο δεύτερο βιβλίο περιλαμβάνονται οι παρτιτούρες και οι στίχοι των καταγραφών που περιέχονται στους δίσκους ψηφιακούς δίσκους (cds) που συνοδεύουν την έκδοση σε επιμέλεια του διευθυντή του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών Μάρκου Φ. Δραγούμη και του Θανάση Μωραΐτη. Εδώ να σημειώσουμε ότι μας χαροποίησε ιδιαίτερα ότι μία από τις πηγές που βοήθησε τους επιμελητές της έκδοσης στην απόδοση κάποιων λέξεων που χρησιμοποίησαν οι τραγουδιστές ήταν το Κτηνοτροφικό Λεξικό (α΄ έκδοση του Συλλόγου Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Ρεθύμνου το 1998, με επιμέλεια των τελευταίων μαθητών του δημοτικού σχολείου του χωριού και του δασκάλου τους Γεωργίου Πολάκη) που περιέχεται στο βιβλίο «Το χωριό μας» του Πολιτιστικού Συλλόγου Χαρκίων, εκδ. 2004, στου οποίου την έκδοση ως μέλος του συλλόγου συνέβαλε και ο γράφοντας.

Εντυπωσιακές τουλάχιστον θα χαρακτηρίζαμε τις φωτογραφίες που συνοδεύουν την έκδοση. Φωτογραφίες ιδιαίτερα «δυνατές» μιας Κρήτης, που ήδη από τη δεκαετία του 1950 έδειχνε αργά αλλά σταθερά να «δύει». Οι περισσότερες από αυτές φαίνεται να είναι του Manuel Baud-Bovy, γιου του Samuel, που συνόδευε τον πατέρα του στην έρευνά του.
Θα κλείσουμε την αναφορά μας στο έργο αυτό με δυο λόγια του Λάμπρου Λιάβα που το επιμελείται:«Το έργο του Samuel Baud-Bovy είναι πρότυπο και πρωτοπόρο όχι μόνο στον τομέα της έρευνας, ανάλυσης και θεωρίας της ελληνικής μουσικής αλλά και γενικότερα στο χώρο της εθνομουσικολογικής  επιστήμης. Ελπίζουμε ότι οι προσπάθειες για μια συστηματική δημοσίευση και ανάδειξη του, που έχουν αρχίσει τόσο στην Ελλάδα όσο και στη Γενεύη, καρπό των οποίων αποτελεί και η παρούσα έκδοση, θα συντελέσουν ώστε να το καταστήσουν προσιτό στην επιστημονική κι εκπαιδευτική κοινότητα καθώς και στο πλατύτερο μουσικόφιλο κοινό».

Και ήδη άργησε (η καταγραφή και ανάδειξη του) θα συμπλήρωνα εγώ…

Δεν υπάρχουν σχετικά άρθρα.

Η επαφή του κρατά ένα χρόνο, οπότε ο Σπύρος Σηφογιωργάκης επιστρέφει στην Κρήτη κι αρχίζει ουσιαστικά την καριέρα του, μαζί με τους αδελφούς Γιώργη και Γιάννη Μαράκη, Την εποχή εκείνη τα ακούσματα του Σπύρου είναι των Γιώργη Καλογρίδη, Γιώργη Μαρκογιαννάκη, Γιώργη Σταυριανάκη κ.ά. Στο Ρέθυμνο, το 1952 γνωρίζει το γνωστό κατασκευαστή μουσικών οργάνων Μανόλη Σταγάκη και αποκτά την πρώτη πραγματική λύρα που τον συνοδεύει μέχρι και σήμερα. Στο δισκάδικο του Λευτέρη Γαγάνη έρχεται σ’ επαφή με τα ακούσματα που προσφέρει πλέον η δισκογραφία, τον Καρεκλά, τον Μπαξεβάνη, το Σκορδαλό, κ.α.

Η πρώτη του γνωριμία με την τεχνολογική υποδομή της μουσικής είναι η εκπομπή του Σίμωνα Καρρά, οτο Ρ/Σ Αθηνών και στον Ρ/Σ Ενόπλων Δυνάμεων κατά το 17μηνο της στρατιωτικής του θητείας, στο κέντρο διαβιβάσεων Χαϊδαρίου.

Έτσι τελειώνοντας τη θητεία του το 1955 έχει ήδη δημιουργήσει τη φήμη του καλού λυράρη, που αρχίζει να απλώνεται σ’ ολόκληρη την Κρήτη αρχικά και εκτός Κρήτης αργότερα. Πρώτος του σταθμός εκτός Ελλάδος, παρέα με τον Γιάννη Μαρκογιαννάκη, το 1ο φεστιβάλ νέων στο Ελσίνκι, συνοδεύοντας χορευτικό κρητικό συγκρότημα, που απέσπασαν το 1ο βραβείο.

Ακολουθεί περιοδεία στην Ανατολική Ευρώπη και ταξίδι στην Αμερική, όπου ηχογραφείται ο πρώτος δίσκος, “Ο Φάρος”, που εξακολουθεί ακόμα και σήμερα να παίζεται και να τραγουδιέται. Επίσης εκεί γνωρίζεται με τον πρόεδρο Τρούμαν απ’ τον οποίο παραλαμβάνει τιμητικό βραβείο. Ακολουθούν και άλλες δισκογραφικές επιτυχίες όπως: Δεν έχω άλλα Δάκρυα, Το γράμμα, Ο άτυχος, Η κολασμένη σου ψυχή, Το τραγούδι της μάνας, Στη Γερμανία μακρυά, Έχεις δικαίωμα να κλαις κ.ά.

Σήμερα o Σπύρος Σηφογιωργάκης  στο κατώφλι των εξήντα χρόνων προσφοράς και δημιουργίας στην Κρητική μουσική, εξακολουθεί να εργάζεται και να εμφανίζεται σε κοινωνικές και πολιτιστικές εκδηλώσεις του νησιού με έδρα πάντα το χωριό Βώρροι Ηρακλείου όπου ζει τα τελευταία χρόνια με τα παιδιά του και τη αγαπημένη σύντροφο Χρυσούλα. Στο σημείο αυτό θα ήταν παράλειψη να μην αναφέρουμε τη μεγάλη προσφορά της Χρυσούλας που σε πολλές ηχογραφήσεις δίσκων έχει συνοδεύσει το Σπύρο με την εκλεκτή και μοναδική φωνή της.

Κάνε click εδώ για να δεις το βίντεο του άρθρου.

Σχετικά άρθρα:

1. Μανώλης Σταγάκης

“…Γεννήθηκα το 1914 στην Κίσσαμο και μεγάλωσα στην ίδια επαρχία, όπου ήταν και είναι ζωντανή η κρητική λαϊκή μουσική. Η μουσική με συγκινούσε από μικρό παιδί, όπως τους περισσότερους νέους της εποχής μου, ιδιαίτερα όμως η κρητική μουσική ριζώθηκε μέσα μου κι αυτό ίσως γιατί ο πατέρας μου ήταν ένας από τους σημαντικότερους οργανοπαίκτες (λαγουτιέρης) της εποχής του. Εκτός όμως από τον πατέρα μου πάρα πολλά άτομα της οικογένειας Κουτσουρέλη έπαιζαν διάφορα όργανα, λαούτα, λύρες, βιολιά και μαντολίνα. Μάλιστα κι εγώ στα πρώτα μου βήματα άρχισα με το μαντολίνο και θυμάμαι που οι δάσκαλοί μου στο Δημοτικό Σχολείο χόρευαν στις εκδρομές που τους έπαιζα, για να μην αναφερθώ στην παιδική μου ηλικία (4-5 ετών), που πάρα πολλές φορές χρησιμοποιούσα την σκούπα της μάνας μου δήθεν για μαντολίνο, η οποία με μάλωνε και μου ’παιζε και καμιά στο χέρι γιατί χαλούσα τις σκούπες.

Εν συνεχεία ασχολήθηκα σοβαρά με το λαούτο του πατέρα μου και με τη δική του βοήθεια σε ηλικία 10 χρονών ήμουνα ήδη ένας σωστός λαουτιέρης. Σε λίγο διάστημα, και συγκεκριμένα στα 12 χρόνια μου, ήμουν ένας τέλειος επαγγελματίας και περιζήτητος συνεργάτης από τους κορυφαίους βιολιτζήδες και λυράρηδες της εποχής εκείνης, όπως π.χ. ο Νικ. Χάρχαλης, ο Γ. Μαριάνος, ο Νικ. Κουφιανός κ.λπ. Σε ηλικία 16 ετών ηχογράφησα τους πρώτους μου δίσκους στην «Κολούμπια» με τον Γ. Μαργιάνο βιολί και Αλέκο Καραβίτη λύρα, αργότερα δε και πάντοτε πριν από τον πόλεμο, έγραψα κι άλλους δίσκους με το Γεώργιο Μαργιάνο, ως και ατομικά δικά μου με σόλο λαούτο.

…Το έτος 1939 μαζί με τον Καραβίτη παίξαμε για πρώτη φορά και σαν αντιπρόσωποι όλης της Κρήτης κρητική μουσική από τον Ραδιοφωνικό Σταθμό Αθηνών.

…Μετά τον πόλεμο συνέχισα την επαγγελματική μου δράση με συνθέσεις δικές μου και με την επανάληψη στα πατροπαράδοτα κισαμίτικα συρτά, τα οποία εξακολουθώ να λατρεύω και να τα μεταδίδω σ’ όποιον συνάδελφο με πλησιάζει.

Στους μεταπολεμικούς μου δίσκους έχω συνεργασθεί με το Ν. Σαριδάκη (Μαύρο) βιολί και κυρίως με τον αδελφό μου Στέλιο με σόλο λαούτα και τραγούδι. Τα κομμάτια αυτά ήταν συνθέσεις δικές μου και σε συνεργασία και του αδελφού μου Στέλιου. Τραγουδιστές χρησιμοποίησα τον Χρήστο Κορωνιωτάκη και Θεοχάρη Τζινευράκη, οι οποίοι σήμερα δεν είναι στη ζωή. Μάλιστα πρέπει να σημειώσω με καμάρι ότι ο πρώτος μεταπολεμικός μου δίσκος ήταν το «Χίτλερ να μην το καυχηθείς…», που έκαμε τότε μεγάλο ντόρο.

Κατά το έτος 1949 προς 1950 ηχογράφησα μία ατομική μου σύνθεση με τίτλο «Αρμενοχωριανός Συρτός», η οποία είχε μεγάλη επιτυχία, εκίνησε την προσοχή και το ενδιαφέρον και των μεγάλων μουσικών και αργότερα χρησιμοποιήθηκε ως βάσις από τον κ. Μίκη Θεοδωράκη για τη μουσική επένδυση της ταινίας «ΖΟΡΜΠΑΣ» και παρουσιάστηκε ως δική του δήθεν σύνθεσις.

Κάνε click εδώ για να δεις το βίντεο του άρθρου.

Από το έτος 1950 έως και 1958 εγώ και τ’ αδέλφια μου, δηλαδή τα τρία αδέλφια Γιώργης, Μανώλης και Στέλιος Κουτσουρέλης, εκπροσωπήσαμε υπεύθυνα ολόκληρη τη μουσική της Κρήτης μέσω του Εθνικού Ιδρύματος Ραδιοφωνίας Αθηνών με δύο εκπομπές την εβδομάδα, «Κρητικό Μεσημέρι» και «Κρητική Βραδυά». Το σήμα της εκπομπής μας, όπως θα το θυμούνται πολλοί ακόμη, ήταν: Τη μουσική της Κρήτης μας, π’ όλος ο κόσμος θέλει, σας την παρουσιάζουνε τ’ αδέλφια Κουτσουρέλη.
Κατά την ίδια περίοδο, είχα ατομική υπεύθυνη εκπομπή στο Ραδιοφωνικό Σταθμό Χανίων με τον τίτλο «Κρητικοί Μουσικοί Περίπατοι». Κατά το έτος 1958 εγκαταλείψαμε τις εκπομπές αυτές λόγω θανάτου του αδελφού μας Μανώλη.

Κάνε click εδώ για να δεις το βίντεο του άρθρου.

Κατά την ίδια περίοδο και πριν από το θάνατο του αδελφού μας τούτου, είχα ηχογραφήσει δύο δίσκους στην Κολούμπια. Συνεργάστηκα με τον Κώστα Μουντάκη και Γιώργη Τζιμάκη, που ήταν συνεργάτες της εκπομπής μας. Μάλιστα πρέπες να σημειώσω εδώ ότι σ’ ένα από τα κομμάτια μιας επιτυχίας μου με τίτλο «Νέος Καστελλιανός Συρτός» ο Κώστας Μουντάκης σημείωσε τρομακτική επιτυχία τόσο στη λύρα όσο και στο τραγούδι. Ετράβηξε πολύ την προσοχή του κοινού, ώστε δεν είναι υπερβολή να λεχθεί ότι, ενθαρρυνθείς με αυτή την επιτυχία (διότι ήταν και ο πρώτος δίσκος με τον οποίο άρχισε την καριέρα του) προχώρησε εμπρός με θάρρος και αυτοπεποίθηση, μετέπειτα δε με την ικανότητά του και τη σκληρή δουλειά του, κατόρθωσε να διακριθεί και να μεσουρανήσει.

Λόγω του πένθους εγκατέλειψα επί αρκετά χρόνια το επάγγελμα και ξαναγύρισα ύστερα από απαίτηση και μεγάλη πίεση των φίλων μου και του ευρύτερου κοινού μετά από δεκαετία περίπου. Μετά την επάνοδό μου στην ενεργό δράση ηχογράφησα με αρκετή επιτυχία την σύνθεση, που την δεύτερη φορά δώσαμε τίτλο “Κρητικό Συρτάκι”, το “Αγρίμι-Αρωμα” (συρτά) με σόλο λαούτα και τραγούδι δικό μας.

Κατά το έτος 1974 αρχίσαμε μία συνεργασία με τον αείμνηστο Νίκο Ξυλούρη, για ένα μεγάλο δίσκο με 12 τραγούδια. Επειδή όμως μια τέτοια δουλειά απαιτούσε χρόνο πολύ, αναγκάστηκα να διακόψω και με σκοπό να συνεχίσω αργότερα. Έτσι από τα κομμάτια της τότε συνεργασίας μας εκυκλοφορήσαμε ένα μικρό μόνο δίσκο με δύο τραγούδια, το «Νενέ μου» που παίζω σόλο λαούτο και τραγουδεί ο Ξυλούρης και το «Μπαρμπούνι» όπου συμμετέχει με τη λύρα. Δυστυχώς λόγω της ασθενείας και του θανάτου του δεν κατέστη δυνατόν να ολοκληρώσωμε την εργασία που αρχίσαμε. Σ’ ένα δικό του δίσκο (του Ν. Ξυλούρη) με τίτλο «Τα που θυμούμαι τραγουδώ», που τον είχαμε αρχίσει πριν 2-3 χρόνια, με παρακάλεσε κι εγώ του επέτρεψα κι έβαλε το «Νενέ μου» και μία από τις τελευταίες τότε επιτυχίες μου, «Κρουσταλλοβραχιονάτη μου», με μουσική και στίχους αποκλειστικά δικούς μου.

Προτού τελειώσω το βιογραφικό μου σημείωμα, πρέπει να υπογραμμίσω ότι με τον Νικόλαο Χάρχαλη έχω κάμει πρόχειρες ηχογραφήσεις σε πομπίνα όταν ήταν 87-88 ετών, τις οποίες πολλοί έχουν ηχογραφήσει και αντιγράψει σε κασσέτες –όχι εμπορεύσιμες– που παρά την ηλικία του είχαν αρκετή επιτυχία (μετά από λίγο καιρό πέθανε). Επίσης πρέπει να σημειώσω ότι όμοιες ηχογραφήσεις έκαμα (σόλο λαούτο) με το Νικόλαο Τσέγκα, ο οποίος ήταν πάρα πολύ σωστός τραγουδιστής, πλην όμως δεν μπορούσε να χρησιμοποιηθεί σε επίσημη εργασία, διότι τη φωνή του δεν την τραβούσε το μικρόφωνο, ίσως γιατί έκανε αρκετή χρήση οινοπνεύματος και τσιγάρου.

Κάνε click εδώ για να δεις το βίντεο του άρθρου.

Τέλος, σημειώνω ότι κατά καιρούς είχα πολλές προσκλήσεις από το εξωτερικό, πλην για διάφορους οικογενειακούς λόγους δεν πήγα ποτέ…” Ο Γιώργης Κουτσουρέλης πέθανε στις 18 Ιουνίου 1994.

Πηγή: Αθανάσιου Π. Δεικτάκη, “Χανιώτες Λαϊκοί Μουσικοί που δεν υπάρχουν πια”, Καστέλι Κισάμου 1999.

Σχετικά άρθρα:

1. Μιχάλης Κουνελάκης ή “Κουνέλης”
2. Τζινευράκης Θεοχάρης – Ο μεγάλος τραγουδιστής της Κισάμου.
3. Κώστας Παπαδάκης ή «Ναύτης»

Κοντόχα, παιγνιδιάτορα κι όμορφο παλληκάρι,
εγλεντιστή, τραγουδιστή, ’πό το Θεό ’χεις χάρη.

Δεν είδανε τα μάθια μου περβόλι στο χαράκι,
εγλεντιστή, τραγουδιστή ωσάν τον Κοντοχάκη.

Αναφέρομε το περιστατικό ενός μικρού θαυμαστή του (ήταν ο Μιχάλης Νισιωτάκης πριν από περίπου 70 χρόνια), που σε κάποιο γλέντι τον πλησίασε και του είπε μια μαντινάδα που του είχε μάθει από πριν η μάνα του:

Χαρώ τα ’γώ, λυράρη μου, τα πέντε σου δαχτύλια,
είντ’ απαλά, ψιμυδευτά χαϊδεύγουνε τη λύρα!

Ο Κοντόχας, ενθουσιασμένος, του έδωσε αμέσως την απάντηση με μαντινάδα της στιγμής:

Επαίνεσες με, μάθια μου, κι εγώ δα σε παινέσω
και στσ’ ακριβές σου τσι χαρές λυρα πολύ θα παίξω.

Με το όνομα του Κοντόχα συνδέεται θρύλος για απαγωγή από νεράιδες, που τον μετέφεραν στον Ανεραϊδόσπηλιο (πλησίον των Αρχανών, κάτω από την εκκλησία του Aη Γιάννη του Μαγγανίτη) και τον υποχρέωσαν να του παίξει τη λύρα για να χορέψουν.

Το θρύλο καταγράφει ο Νίκος Γ. Χριστίδης στο βιβλίο του Ο νεραϊδόσπηλιος, Ηράκλειο 1985, μεταφέροντας λογοτεχνικά την αφήγηση της Μαργής, ηλικιωμένης Αρχανιώτισσας:

«[…] Να ξέρετε πως οι ανεράιδες αγαπούν πολύ τις χαρές και τα γλέντια. Για κειονά αρπάζουν τους τραγουδιστάδες και τους λυράρηδες. Τους θέλουνε να τους παίζουνε και να τους τραγουδούνε στους χορούς τους. Για τούτο μια φορά είχε εξαφανιστεί από το σπίτι του δυο μέρες ο λυράρης ο Κοντόχας. Τον βρήκανε, σχεδόν αναίσθητο, κάτω από μια ελιά, στο “Φουρνί”, και όταν τον συνεφέρανε και τον ρωτήσανε πώς τό ’παθε, αυτός τους έλεγε:

–Εκειά που καθόμουνα μια μέρα στην αυλή μου και δοκίμαζα στο δοξάρι μου καινούργιες κοντυλιές, νιώθω να μ’ αρπάζει μια δύναμη και να με πετά στον αέρα. Εγώ φοβήθηκα και έκλεισα τα μάτια μου. Όταν τ’ άνοιξα, είδα πως βρισκόμουνα στον ανεραϊδόσπηλιο τ’ Aι-Γιαννιού. Έμεινα άφωνος μπροστά σ’ ό,τι βλέπανε τα μάτια μου. Είδα όμορφες κοπέλες να με παρακαλούνε να παίζω και να τραγουδώ. Κι όταν τους έκανα το χατήρι, αυτές σαν αέρινα πλάσματα χορεύανε με μεγάλη όρεξη. Έπαιζα πολλές ώρες, μέχρι που κουράστηκα. Αυτές όμως επιμένανε να συνεχίσω. Δεν μπορώ, τους έλεγα, θέλω να κοιμηθώ. Τότε, μωρέ παιδιά, είδα “τσ’ αγγέλους μου χαχαλιές” [=τα χρειάστηκα, παραλίγο να πεθάνω]. Οι ανεράιδες θυμώσανε. Αρπάξανε πέτρες και ξύλα κι αρχίσανε να τα πετούνε πάνω μου. Εγώ, όσο κι αν ήμουνα κουρασμένος και άυπνος, άρχισα να τρέχω έξω από τη σπηλιά, κατά το φαράγγι. Οι νεράιδες με κυνηγήσανε κι όταν οι δυνάμεις μου σωθήκανε ξάπλωσα κι άκουγα τις πέτρες να πέφτουνε βροχή πάνω μου. Ήμουνα ναρκωμένος. Δεν μπορούσα ούτε να τρέξω πια ούτε να φωνάξω, αν και το ήθελα πολύ. Μόνο που ανοιγόκλεινα τα χείλια μου και προσπαθούσα να σχηματίσω τις φράσεις του “Πάτερ ημών…”. Σε λίγο βασίλεψε ο ήλιος, ησυχία παντού. Φαίνεται πως αποκοιμήθηκα, αποκαμωμένος όπως ήμουνα, ή πως οι νεράιδες με νομίσανε ποθαμένο και φύγανε. Πάντως στην κατάσταση αυτή –και έδειχνε τότε τα γρατσουνίσματα που είχε στα χέρια, στα πόδια και στο κεφάλι– με βρήκανε και με φέρανε καβαλάρη στο σπίτι μου.

–Αυτά, παιδιά μου, έπαθε ο Κοντόχας, που παρά λίγο να χάσει η Αρχάνα τον καλύτερό της τραγουδιστή και λυράρη…»

Δυστυχώς, λόγω των συνθηκών της εποχής, ο Κοντόχας δε μας άφησε ηχογραφημένο ενθύμιο· από το μουσικό και ποιητικό του έργο σώζεται μόνον ένα σατιρικό στιχούργημα που τραγουδούσε σε κάθε ευκαιρία. Με το τραγούδι αυτό, και άλλες μαντινάδες, υπό τους ήχους της λύρας, τον προέπεμψαν φίλοι και συγγενείς στην κηδεία του, κατά τη διάρκεια της Γερμανικής Κατοχής, όπως είπαμε.

Πρόκειται για ένα ποίημα που ψυχαγώγησε γενιές και γενιές σε δύσκολους καιρούς σκορπώντας πάντα τη χαρά και το κέφι στις συντροφιές. Το διέσωσε ο Αρχανιώτης Μανώλης Ανδρεδάκης, ηλικίας σήμερα περίπου 60 ετών, ο οποίος το έμαθε από τον πατέρα του Ιωάννη Ανδρεδάκη, σήμερα περίπου 90 ετών, νεαρό της εποχής του μεσουρανήματος του Κοντόχα. Από εκείνους σώθηκε όχι μόνον ο στίχος, αλλά και η μελωδία του κομματιού, όπως το τραγουδούσε ο ίδιος ο Κοντόχας, καθώς και μερικά από τα τσαλίμια της φωνής του.

Το τραγούδι αναφέρεται κατ’ αρχάς σε κάποια εύθυμα περιστατικά της ζωής του και στη συνέχεια διακωμωδεί την περίπτωση του κάτη (γάτου) που τρύπωσε στη βράκα του μια χειμωνιάτικη νύχτα για να βρει θαλπωρή. Φαίνεται συντεθειμένο από δύο τουλάχιστον διαφορετικά στιχουργήματα, γεγονός είναι όμως ότι πάντα το τραγουδούσε ως έχει. Φυσικά, για μας πλέον, και η λαογραφική και γλωσσική του αξία είναι μεγάλη. Τμήμα του περιλαμβάνεται στο εξαίρετο βιβλίο Λαογραφικά Αρχανών Κρήτης, των διδασκαλισσών Ελένης Δουνδουλάκη και Ειρήνης Ταχατάκη, σελ. 168-170, και αναδημοσιεύεται στο βιβλίο του Νίκου Μαν. Περακάκη Στου Χρόνου την Ανέμη, Αθήνα 1978, 68-70.Στο σύνολό του, όπως διασώζεται, είναι το εξής:

Δυο κοπελιές ’μαλώνανε μέσα σ’ ένα μ-περβόλι,
η μια ’χε το βασιλικό κι η γι-άλλη το λεμόνι.
Κι επαραστάθηκα κι εγώ ν’ ακούσω είντα θα πούνε
κι η μια τσ’ αλλής εφώνιαζεν «Εγώ κατέχω πού ’ναι!»
Ετότε λέει η πλιο μικρή «Φούλι και γιασεμί μου,
Απόψε δά ’ρθει στην κλίνη μου να κοιμηθεί μαζί μου».
Και βγαίνω απάνω στον οντά και σπω μια νταμουτζάνα,
κείνιά την ώρα ήμπαινε τση κοπελιάς η μάνα.
Γροικά το χτύπο στον οντά, «Σκύλα, ποιός είν’ απάνω,
σκύλα, γαπητικό ’καμες, και είντα δα σε κάμω;»
Κι ώστο να στρουφογυριστώ, να κατεβώ τη σκάλα,
τρώγω μια γ-κοσαρά φελλούς στη δεξιά γ-κουτάλα.
Κι ώστο να στρουφογυριστώ, να πά’ να βρω την πόρτα,
ετότεσάς ερχίξανε τα βάσανα τα πρώτα.
Θωρώ ένα κι εγλάκανε κι εβάστα μια χουρχούδα
και παίζει μου μια χουρχουδιά στση κεφαλής την τρούλλα.
Θωρώ ένα κι εγλάκανε κι εβάστα μια ντενέκα,
που να την πάρει ο διάολος, κι εμέτρησά τσι δέκα.
Λέω σου πίνε το κρασί με το νερό στσι κούπες,
γιατί γροικώ τη γλώσσα σου και μου τα βγάνει ντούπες.
Μα συ λόγο δε μού ’πιασες κι ήπινες με το κάρτο
κι εκείδα που σ’ εθώρουνα εγίνηκ’ άνω κάτω.
Πολλή τραβάγια ’κάναμεν απόξω στο σοκάκι
και τη φωνή μπου ’γνώρισε ’πό μέσα τ’ Αβγιωνάκι.
Πορίζει στην αυλόπορτα και λέει μου «Χαρώ σε,
είντά ’ναι, μπρε, τηνά η μεθιά απού ’χει πάλι απόψε;»
Και σέρνει με σιγά σιγά, στον καναπέ με βάνει,
σέρνει το χιαλιβάρι μου μαζί με το στιβάνι.
Γυρίζω από τη μια μεριά, γυρίζω από την άλλη
για να καλμάρω τη μεθιά, μά ’ναι πολλά μεγάλη.
«Στιφάδο ψήνεις, μα το Θιο, κι η μυρωδιά ντου βγαίνει,
κατέχεις το πώς τ’ αγαπώ και μου το μαγερεύεις.»
«Μα η μυρωδιά-ν-απού γροικάς δεν είν’ απ’ το τσικάλι,
κρομμύδια σου ’κοπάνιζα, γιατί εμέθιες πάλι…»
Κι έχω κι ένα συνήθιο το βράδυ σαν ξαπλώσω,
κάνω τα ρούχα μου σωρό αντίς να τα διπλώσω.
Κι αφήνω την οξώβρακα στου καναπέ τη στρώση,
κι ο κάτης εις στη βράκα μου επήε να ραφώσει.
Ήτονε και μια χειμωνιά, χιονιά ξετελεμένη,
κι ο κάτης εις τη βράκα μου ερέχτηκε και μπαίνει.
Σηκώνομαι πρωί πρωί και βάνω το χιαλβάρι,
το μεϊτανογέλεκο μαζί με το ζωνάρι.
Και ντύνομαι και πλύνομαι και κάνω το σταυρό μου
και μνιάου μνιάου ’γροίκουνα ’πό πίσω κι από μπρος μου.
Μα ’γώ δεν το ’ψιλάφησα κι ήκαμα τρία ζάλα
κι ο κάτης εις τη βράκα μου εγρίεψε μεγάλα.
Η σύζυγός μου ’γλάκανε και τη βαστά τρομάρα:
«Και πώς δα τόνε βγάλομε να μη σου φάει πράμα!»
Κι αράσσει ευτύς στη βράκα μου και τον μαστραχαλιάζει
και την εξεπαράλυσε και όξω τόνε βγάζει.
Και σέρνει ο κάτης καμπανό και στην καρά σκαλώνει,
με πέτρες η κυρία μου τονε σκυλοζιγώνει.
«Μ’ ανάθεμά σε για γατί, κα΄τα καταραμένη,
είντά ’τανε να μου γενεί σήμερο τση καημένης!»
Και πάλι ξαναντύνομαι και στο ντουκιάνι παώ,
με τσι γειτόνους μού μηνά να μάθει είντα ποκάνω.
Και πάλι μου ξαναμηνά μ’ ένα μας γειτονάκι,
«έλα στο σπίτι να σε δει, που τη βαστά μεράκι.»
Επήα και μ’ εξάνοιγε με άγριο αμάτι:
«έλα να δω μπα’ σού ’φαεν η κάτα ’να γ-κομμάτι!
Για πε μου, Γιάγκο, να χαρείς, αν έχεις εζημία,
τ’ αχείλι τζ’ είδα κι ήγλειφε κι έχω μιαν αγωνία!»
«Να σπολλατίζεις, Αβγιωνιό, πού ’τονε το κατσούλι,
αν ήτονε ο κάταρος δεν ήφηνε πεδούλι!»
Ήτονε βράδυ, απού λες, ώρα για να πλαγιάσω.
«Δώσε μου, μπρε, τη βράκα σου, ψηλά να την κρεμάσω.»
Και σέρνει ο κάτης μια μουγκρά, τάξε πως του ’κολλούσα
και όλο ’ξαναξάνοιγε τη βράκα που ’φορούσα.
Γέλιο μεγάλο μ’ έπιασε, τρέχουν τα δάκρυά μου,
και να τα στέσω δε μπορώ και πιάνετ’ η καρδιά μου.
Κι αυτή να δει τα δάκρυα μπαίνει στην υποψία
ότι ο κάτης μού ’καμε σάικα εζημία.
Μέσα σ’ εκείνο το γ-καυγά, σε ταραχή μεγάλη,
παίρνει το μπαστουνάκι τζη η μάνα τζη και φτάνει.
Κι αυτή να δει τα δάκρυα τηνε ρωτά είντά ’χει,
«Ο κάτη’ μας εψόφησεν, άδικο να του λάχει!»
«Δεν είν’ του κάτη αφορμή, πέτε μου την αιτία»,
και τότεσάς τση ’καμαμεν όλη την ιστορία.
«Σώπα, μπρε, μη σκοτώνεσαι, μη γ-κάνεις τέθοιο χάλι,
κι αν τον εδάγκασε μ-ποθές αυτός θα γιάνει πάλι!»
Να ’κάτεχ’ η γυναίκα μου τα πράματα που κάνω,
μά το Θεό δε μού ’διδε ποκάμισο να βάνω!
Χαρώ ντη ντη μ-παρέα μας και νά ’τανε άλλη τόση,
να τη διασκεδάζομεν ώστο να ξημερώσει…

Πηγές:
1. Χειρόγραφα και φωτογραφίες που έθεσε στη διάθεσή μας
η κα Ειρήνη Ταχατάκη (βασική πηγή, απ’ όπου προέρχεται και το τραγούδι),
2. Ελένης Δουνδουλάκη – Ειρήνης Ταχατάκη, διδασκαλισσών, Λαογραφικά Αρχανών Κρήτης, Αρχάνες 1969,
3. Νίκου Μαν. Περακάκη Στου Χρόνου την Ανέμη, Αθήνα 1978.
4. Νίκος Γ. Χριστίδης, Ο νεραϊδόσπηλιος, Ηράκλειο 1985.

Σχετικά άρθρα:

1. Μανώλης Σταγάκης

Στα τέλη του 1958 πραγματοποιεί την πρώτη του ηχογράφηση για δίσκο. Είναι το τραγούδι “Κρητικοπούλα μου” (“Μια μαυροφόρα οτάν περνά”). Λίγους μήνες πριν είχε παντρευτεί την Ουρανία Μελαμπιανάκη, κόρη ευκατάστατης οικογένειας του Ηρακλείου. Εγκαθίστανται στο Ηράκλειο. Οι οικονομικές δυσκολίες είναι στην αρχή μεγάλες.

Το 1960 γεννιέται το πρώτο τους παιδί, ο Γιώργος και 6 χρόνια μετά το δεύτερο, η Ρηνιώ. Την επιτυχία του πρώτου εκείνου τραγουδιού ακολουθούν αρκετές ακόμα ηχογραφήσεις σε μικρά δισκάκια. Ακριβώς το 1966, βγαίνοντας για πρώτη φορά από την Ελλάδα, συμμετέχει σ’ένα φολκλορικό φεστιβάλ στο Σαν Ρέμο και παίρνει το πρώτο βραβείο.
Το 1967 ανοίγει στο Ηράκλειο, το πρώτο Κρητικό κέντρο, τον “Ερωτόκριτο”. Τα πράγματα έχουν γίνει αισθητά καλύτερα γι’αυτόν. Τον Φεβρουάριου του 1969 ηχογραφεί την “Ανυφαντού”, ένα τραγούδι που κυριολεκτικά “σπάει τα ταμεία” μέσα στην παραδοσιακή δισκογραφία της εποχής. Τον Απρίλη εκείνης της εποχής έρχεται στην Αθήνα, στο κέντρο “Κονάκι” και τον Σεπτέμβριο εγκαθίσταται μόνιμα στην πρωτεύουσα.
Ο σκηνοθέτης Ερρίκος Θαλασσινός, με τον οποίο γνωρίζονται στο “Κονάκι”, μιλά γι’αυτόν στον συνθέτη Γιάννη Μαρκόπουλο. Ηδη όμως από το 1965, οι δυνατότητες αλλά και ο χαρακτήρας του έχουν προκαλέσει το ενδιαφέρον του διευθυντή -τότε- της δισκογραφικής εταιρίας COLUMBIA, του Τάκη Λαμπρόπουλου. Μετά την επιτυχία της “Ανυφαντούς”, το καλοκαίρι του 1970, ο Λαμπρόπουλος κατεβαίνει μαζί του στ’Ανώγεια, γίνονται κουμπάροι και ξεκινούν μια συνεργασία σε νέα πλαίσια.
Πέρα από τα παραδοσιακά τραγούδια της Κρήτης, η φωνή του Νίκου Ξυλούρη θα περάσει στη σύγχρονη “έντεχνη” δημιουργία επώνυμων συνθετών. Μέσα σ’αυτές τις επιλογές, μέλλεται η γνήσια Κρητική έκφραση και το παραδοσιακό τραγούδι της Κρήτης ν’αποκτήσουν μια πανελλήνια εμβέλεια, μια δυναμική που ποτέ δεν είχαν στο παρελθόν, όσοι μεγάλοι και αν ήταν οι καλλιτέχνες, τραγουδιστές και οργανοπαίχτες που την υπηρέτησαν.

Με το Γιάννη Μαρκόπουλο συνεργάζονται για πρώτη φορά στο “Χρονικό”, μια ενότητα τραγουδιών που θέτει σε νέα βάση τη σχέση της παράδοσης με το παρόν. Εξι μήνες μετά κυκλοφορεί ο δίσκος αναφορά στα “Ριζίτικα” της Κρήτης. Τον Μαϊο του 1971 ξεκινούν κοινές εμφανίσεις στη μπουάτ “Λήδρα” στην Πλάκα. Μέσα στην καρδιά της δικτατορίας, η φωνή του Ξυλούρη, είτε λέει τα τραγούδια του Μαρκόπουλου, είτε παραδοσιακά τραγούδια της Κρήτης, γίνεται σημαία αντίστασης. “Πότε θα κάνει ξαστεριά”, “Αγρίμια κι αγριμάκια μου” …

Ακολουθούν δύο ακόμα κύκλοι τραγουδιών του Γιάννη Μαρκόπουλου, η “Ιθαγένεια” και ο “Στρατής ο θαλασσινός” αλλά και συνεργασίες με τον Σταύρο Ξαρχάκο (“Διόνυσε καλοκαίρι μας”, “Συλλογή”), τον Χριστόδουλο Χάλαρη (“Τροπικός της Παρθένου”, “Ακολουθία”) και τον Χρήστο Λεοντή (“Καπνισμένο μου τσουκάλι”).

Σχετικά άρθρα:

1. Κώστας Μουντάκης

Καλή ακρόαση

Κάνε click εδώ για να δεις το βίντεο του άρθρου.

Σχετικά άρθρα:

1. Η τελευταία τηλεοπτική εμφάνιση του Θ. Σκορδαλού
2. Θανάσης Σκορδαλός, Μανώλης Κακλής – Ζωντανά στις Δαφνές
3. Φουσταλιέρης – Αφιέρωμα της ΕΡΤ

Τον Στέφανο Μεσσαριτάκη, δεν τον θυμόμουν. Τον είχα ακούσει μόνο μία φορά πριν πολλά χρόνια σε κάποιο πανηγύρι ή σε κάποιο γλέντι και ουσιαστικά δεν είχα άποψη για το ποιός είναι ή το τί παίζει στη λύρα του. Τον Γιώργη Καραγιώργη τον έχω ακούσει πάρα πολλές φορές και τον θεωρώ μία από τις καλές φωνές της Κρητικής μουσικής.

Ξεκίνησα να πάω με κάθε καλή διάθεση, θεωρώντας ότι ο Καραγιώργης, έχοντας αποτάξει από πάνω του τα μουσικά λάθη του παρελθόντος θα “έχει μάθει” και ότι ο Μεσσαριτάκης, ίσως λόγω ηλικίας, θα είχε κατασταλαγμένη άποψη για την Κρητική μουσική και είχα κάθε ελπίδα ότι θα’ταν ένα όμορφο βράδυ με το μουσικό αποτέλεσμα να με ικανοποιεί.

Δυστυχώς όμως. Οι ελπίδες μετατράπηκαν σε απογοήτευση. Οι λόγοι;;;

1) Δυνατή μουσική.

Γιατί όλοι θεωρούν ότι θα πρέπει ν’ακούμε την Κρητική μουσική στην ίδια ένταση, όπως σ’ένα κλαμπ; Εκωφαντική! Φασαριόζικη! Δυσκολευόμουν να μιλήσω στο διπλανό μου και δεν καθόμουν καν κοντά στα ηχεία. Αν λείπανε μερικά ντεσιμπέλ, θα άκουγα πολύ καλύτερα τη μουσική και ίσως μερικά από τα αρνητικά που ακολουθούν να είχαν εξομαλύνει, κάπως, την αρνητική εντύπωση που μου δημιουργήθηκε. Πάω πρώτα-πρώτα για ν’ακούσω Κρητική μουσική και όχι να ξεκουφαθώ. Λίγο πιο χαμηλή ένταση, ώστε ν’ακούμε!

2) Πολυμελές συγκρότημα.

1 λύρα, 2 λαούτα, 1 κιθάρα, 1 τουμπλερλέκι μαζί με μπότα (‘κεινό που ΜΠΟΥΜΠΟΥνίζει)
Δυσκολευόμουν να ξεχωρίσω ποιό όργανο έπαιζε τί! Ειδικά εκείνη η μπότα!!! Ποιός φωστήρας είχε την ιδέα να την εισάγει στην Κρητική μουσική;;; Οχι απλά δε δίνει ρυθμό, αλλά τον χαλάει κι’όλας!! Αλλά δε φταίει μόνο αυτή. Τόσο τα κρουστά, όσο και η κιθάρα θα μπορούσαν να λείπουν. ΥΠΕΡΒΟΛΙΚΑ. Μουσικά, καλύπτανε όλα τα άλλα όργανα, χωρίς κανένα ουσιαστικό λόγο. Η λύρα μαζί με τα 2 λαούτα είναι ήδη υπεραρκετά. Γιατί να γίνονται τέτοιες υπερβολές;;;

3) Απαράδεκτο πρόγραμμα.

Πρόγραμμα βασισμένο σε “τραγούδια”, καλαματιανά και μπάλλους (τα τελευταία σήκωναν στην πίστα τον πιο πολύ κόσμο), με σπάνιες πινελιές από συρτά και κοντυλιές μέτριας απόδοσης και έμπνευσης. Το κέφι στον κόσμο δεν το βγάζει μόνο ένα καλό όργανο και μια καλή φωνή. Το βγάζει και η επιλογή των κομματιών που παίζονται. Το δε κέφι πρέπει να βγαίνει αβίαστα, γιατί αν είναι να πιώ 5 κούπες και 1 μπουκάλι Chivas για να βγω στο κέφι… μετά από τόσο πιοτό… και την Εφη Θώδη με την Εφη Σαρρή, να φωνάξεις να μου τραγουδήσουν Κρητικά, εγώ μια χαρά θα περάσω. Δεν είναι ανάγκη να παίζει ο οποιοσδήποτε Μεσσαριτάκης ή Καραγιώργης!!!  Ισως τώρα ν’αρχίζω να καταλαβαίνω πιο καθαρά, γιατί στα “Κρητικά γλέντια”, αρχίζουν να κυριαρχούν τα ουίσκια και οι κούπες στα νεροπότηρα!!!

4) Η μουσική απόδοση.

Σε όλη τη διάρκεια των λιγοστών συρτών το αποτέλεσμα που έβγαινε ήταν μέτριο. Και το μέτριο… δεν είναι καλό!! Ειδικά από την πλευρά του Μεσσαριτάκη, άκουσα τον χειρότερο Ροδινό που άκουσα τελευταία. Αλλά ακόμα και οι λίγες καλές μουσικές στιγμές, επισκιάζονταν από τη “φασαρία” της πολυποικιλότητας των οργάνων.

Η παρέα, άντεξε λίγο. Σε λιγότερο από 2 ώρες είχαμε φύγει. Είμασταν όλοι απογοητεύμενοι! Αλλα περιμέναμε και άλλα ακούσαμε.

Η στιγμή-ντροπή της βραδυάς;;;

Οταν από το τραπέζι πίσω από το δικό μας, ακούστηκε μια κοπελιά, μετά την επιστροφή μέρους της παρέας από την πίστα όπου είχε χορεύσει καλαματιανά ή μπάλλο, η προτροπή… “Να τους παραγγείλουμε ζεϊμπέκικο“!!! Εκεί φτάσαμε. Αντε… και την άλλη με τσιφτετέλι!!! Τέτοια κάνετε και τέτοια αρχίζει να ζητάει ο κόσμος. Μπερδεύεται και νομίζει ότι είναι σε σκυλάδικο!!! Να φταίνε άραγε (εκτός των άλλων) τα λουλούδια που πετάγονται και οι σαμπάνιες που ανοίγονται;!;!;;

Σχετικά άρθρα:

1. Η… πιώτητα στην Κρητική μουσική
2. Νίκος Κυριακάκης – Γειά σου Γιάνναρε με την ξανθιά σου ύπαρξη… Εμένα να μου!
3. Ο Νίκος Κυριακάκης και η Κρητική εκδοχή της λαϊκοπόπ σκηνής

Τελείωσε το δημοτικό το 1938 και πέτυχε στο ημιγυμνάσιο Πανόρμου, όμως δεν μπόρεσε να συνεχίσει τις σπουδές του εξαιτίας της δύσκολης οικονομικής κατάστασης που βρισκόταν η οικογένεια του. Εξάλλου ήδη είχε αρχίσει να τον τραβάει η λύρα, που είναι το κυρίαρχο μουσικό όργανο όχι μόνο στο χωριό του αλλά και μέσα στο ίδιο του το σπίτι. Λύρα έπαιζαν ο μεγάλος του αδερφός, ο Νικήστρατος και ο νονός του ο Στουμπούρης, ενώ ο δάσκαλος του υπήρξε ο Μήτσος ο Καφάτος, ο καλύτερος δεξιοτέχνης του χωριού. Μία αυτοσχέδια λύρα από τάβλι, χορδές από ίνες “αθάνατου” και δοξάρι με τρίχες από ουρά γαϊδάρου ήταν το πρώτο του όργανο όπου “βοσκάκι ακόμα, κίνησε τα δαχτύλια του πάνω στις κοντυλιές της κρητικής μουσικής”.

Παίζοντας για ώρες μόνος του, άρχισε να μαθαίνει τους σκοπούς και τα ξόμπλια τους, τα “μυστικά” της τεχνικής της λύρας και τελειοποίησε την τεχνική του έτσι ώστε, στην κατοχή – 15χρονος πια – έπαιζε το στο καφενείο του χωριού για να ξεκουράσει το δάσκαλό του, το Καφφάτο. Όταν λίγο αργότερα, μπόρεσε να “κρατήσει” μόνος του έναν ολόκληρο γάμο χρίστηκε πλέον επίσημα λυράρης! Απέκτησε μάλιστα και την πρώτη του “καλή” λύρα, το 1943, δίνοντας ένα ολόκληρο αρνί και 5 οκάδες τυρί. Ήταν βέβαια εποχή πείνας αλλά “έτσι είναι, η τέχνη θέλει θυσίες”. Την περίοδο αυτή το Ρέθυμνο είναι ο χώρος όπου η κρητική μουσική γνωρίζει μιαν εξαιρετική ακμή με μεγάλους δεξιοτέχνες όπως ο Αντρέας Ροδινός, ο Γιάννης Μπερνιδάκης (Μπαξεβάνης), ο Αντώνης Καρεκλάς, ο Στέλιος Φουσταλιέρης, που σηματοδοτούν το πέρασμα της σ’ ένα ύφος πιο επεξεργασμένο μέσα σ’ ένα περιβάλλον με ολοένα αυξανόμενες αστικές επιδράσεις.

Στα εργαστήρια των οργανοποιών η κρητική λύρα αποκτά τη σημερινή της μορφή, η τεχνική παιξίματος γίνεται όλο και πιο δεξιοτεχνική, το ρεπερτόριο εμπλουτίζεται και επεκτείνεται πέρα από τα τοπικά όρια, αποκτώντας πλέον παγκρήτια διάδοση. Σ’ αυτήν την εξελικτική διαδικασία ο Κώστας Μουντάκης θα συμβάλλει αποφασιστικά, ενδυναμόνοντας με την τέχνη του την παρουσία δεξιοτεχνών μουσικών που λειτουργούν ταυτόχρονα ως φορείς της λαϊκής παράδοσης αλλά και ως συνθέτες, με αναγνωρίσιμο προσωπικό ύφος και έργο. Το Φεβρουάριο του 1948 αφήνει για πρώτη φορά το χωριό του για ν’ ακολουθήσει μια πεντάχρονη στρατιωτική θητεία. Κατατάσσεται στη Χωροφυλακή και τον φέρνουν στα Χανιά, όπου γνωρίζεται με τον Γιώργο και τον Στέλιο Κουτσουρέλη, με τους οποίους και συνεργάζεται παίζοντας για πρώτη φορά στον τοπικό ραδιοφωνικό σταθμό που διηύθυνε τότε ο Δασκαλάκης. Ένα χρόνο αργότερα (1949) μετατίθεται στην Αθήνα όπου βρίσκονται και άλλοι σπουδαίοι κρητικοί μουσικοί, όπως ο Θανάσης Σκορδαλός, ο Γιώργος Μουζουράκης κ.α.

Με τον Βυζιργιάννη για συνοδεία στο λαούτο, απευθύνεται στην ραδιοφωνία, που είχε τότε μεγάλη δύναμη στην προβολή της παραδοσιακής μουσικής, κάτω από την άγρυπνη επίβλεψη του Σίμωνα Καρά. Το 1951 “περνάει” από τον “αυστηρό” έλεγχο της επιτροπής του Ε.Ι.Ρ. και από τότε ξεκινάει μια στενή συνεργασία με τον Καρά παίζοντας επανειλημμένα στο ραδιόφωνο προβάλλοντας την κρητική μουσική στο πανελλήνιο. Παράλληλα κάνει στέκι του την τοπική ταβέρνα του Μπασιά (πίσω από την Αγια Ειρήνη, στην Αιόλου), όπου έπαιζαν μαζί του και οι δύο σπουδαίοι λαϊκοί βιολάτορες, Ο “Ναύτης” (Κ. Παπαδάκης) και ο Αντρέας Μαριάνος. Είναι η εποχή μετά τον πόλεμο που το βιολί εξακολουθεί να έχει μεγαλύτερη διάδοση σε σχέση με τη λύρα και χρειάστηκε σκληρός αγώνας των λυράρηδων, με βοηθό σε αυτήν την προσπάθεια τον Σίμωνα Καρά, για να ξανακερδίσει η λύρα τον τίτλο του εθνικού συμβόλου της κρητικής μουσικής. Αναμφίβολα σ’ αυτήν την προσπάθεια ο Κ. Μουντάκης έπαιξε αποφασιστικό ρόλο.

Στην ταβέρνα του Μπασιά θα παίξει σχεδόν 18 χρόνια “σ’ ένα υπόγειο χωρίς μικρόφωνο με 10% ποσοστά που μοιραζόμουνα με τα λαγούτα. Αυτός είμαι εγώ!…”. Μαζί του λαουτιέρης-πασαδόρος ο Νίκος ο Μανιάς και αργότερα ο Γιάννης Ξυλούρης και ο Μαρκογιάννης (“Στα 300 περίπου τραγούδια που έχω γράψει κι έχω κάνει δίσκους ήταν πολύ σημαντική η παρουσία τους…”) Το διάστημα 1950-52 είναι αποσπασμένος στο ιδιαίτερο γραφείο του Σοφοκλή Βενιζέλου, όπου του δίνεται η ευκαιρία να γνωρίσει τον πολιτικό κόσμο της εποχής (“Αν ήθελα θα μπορούσα να είχα αποκτήσει μεγάλη δύναμη, όμως δεν μου πήγαινε αυτό το κλίμα. Παρά τις γνωριμίες, ουδέποτε επωφελήθηκα, είχα τον εγωϊσμό, την περηφάνεια… Δεν χτυπούσα πόρτες…”.

Έτσι, το 1952, με το τέλος της θητείας του, ξεκινάει ως εργάτης στο εργοστάσιο της Εταιρείας Λιπασμάτων της Δραπετσώνας, όπου και θα μείνει ως το 1967 (“Δύσκολες καταστάσεις. Παντρεύτηκα κιόλας, δυσκολίες, ευθύνες…”). Παράλληλα όμως ξεκινάει με πάθος και μεράκι τον αγώνα του και ως επαγγελματίας λυράρης. Εκτός από το ραδιόφωνο αρχίζει η δισκογραφία. Το 1952 συνοδεύει για πρώτη φορά σε δίσκο τον Στέλιο Κουτσουρέλη στο “Αρπαξα και μπαίλντισα” (Columbia), ενώ το 1954 τραγουδάει για πρώτη φορά σε δίσκο με συνοδεία και πάλι τους αδελφούς Κουτσουρέλη, το “Δεν θέλω μέσα στην καρδιά”. Στη συνέχεια, αφού αλλάζει εταιρεία (Οdeon), ξεκινάει με τον “Ζητιάνο” και την “Ρεθυμνιωτοπούλα” έναν μακρύ κατάλογο δισκογραφικών εκδόσεων που τον καθιερώνουν ως τον περισσότερο ηχογραφημένο λυράρη της κρητικής μουσικής. “Πραματευτής”, “Ένα ματσάκι γιασεμία”, “Αργαλειός”, “Μυλωνάδες και μαζώχτρες”, “Ερωτόκριτος”, “Κρητικός Γάμος”, “Αναφορά στον Καζαντζάκη”, κ.α.

Η φήμη του απλώνεται όχι μόνο στην Κρήτη αλλά και στην Αθήνα και στο πανελλήνιο, καθώς και στους κρητικούς της διασποράς που τον προσκαλούν επανειλημμένα για συναυλίες και μουσικές συνεστιάσεις. Αρχίζει λοιπόν πολυάριθμά ταξίδια στις ΗΠΑ (για πρώτη φορά το 1960), στον Καναδά, την Αυστραλία, τη Γερμανία, τη Ν. Αφρική (1971), φέρνοντας στους μετανάστες τα μηνύματα και τις αισθήσεις της κρητικής μουσικής παράδοσης.

Ένα ταξίδι του στην Ινδία, το 1975, τον επηρεάζει βαθύτατα. Εντυπωσιάζεται από το παίξιμο των ανατολίτικων εγχόρδων με δοξάρι και συνειδητοποιεί την ευρύτερη πολιτισμική παράδοση όπου εντάσσεται και η λύρα. Μιλάει μ’ ενθουσιασμό για το σαράγκι, το καμαϊτσά, τον κεμανέ. Προβληματίζεται (“Ο λαός μας είναι Ανατολίτης. Οι καταβολές μας, το πιστεύω μας ανατολίτικα δεν είναι; Δεν ανήκουμε στη Δύση… άλλου παπά πετραχήλι…Ποιοι είμαστε όμως; Η Ανατολή έχει μουσική παράδοση, μουσική παιδεία ανεπτυγμένη, έχει θησαυρούς κι ας είναι ξυπόλητη… Εμείς στην εποχή μου με μια σαρδέλα, μια ελιά κι ένα ξεροκόμματο κάναμε τα ζεύκια μας και κρατούσαμε άδολα και άσπιλα την παραδοσή μας. Μήπως λοιπόν η σημερινή χλιδή μας κάνει ζημιά;).

Αισθάνεται λοιπόν ολοένα επιτακτικότερη την ανάγκη για παιδεία. Έτσι ο δεξιοτέχνης κι ο συνθέτης αρχίζουν να κάνουν τόπο για να προχωρήσει ο δάσκαλος. Το 1976 ανταποκρίνεται στο κάλεσμα της Ελένης Καραϊνδρου συμπράττοντας στα μαθήματα εκμάθησης παραδοσιακών οργάνων που διοργανώνει στην Γκαλερί “Ώρα”, σε συνεργασία και με άλλους μεγάλους δεξιοτέχνες (Τ. Χαλκιά, Ν. Στεφανίδη, Αρ. Βασιλάρη, Αρ. Μόσχο κ.α.). Τρία χρόνια αργότερα (1979) ιδρύει την πρώτη σχολή λύρας στο Ωδείο του Ηρακλείου “Απόλλων” για ν’ ακολουθήσουν το Ρέθυμνο (1980), τα Χανιά (1981), ο Αγ. Νικόλαος (1983) και η Αθήνα (1985 στο “Ελληνικό Ωδείο”, αν και είχε αρχίσει μαθήματα και παλιότερα στην “Παγκρήτιο Ένωση”).

Με τη συνεργασία του γιου του, του Μάνου Μουντάκη (που ο ίδιος τον παρότρυνε να ακολουθήσει σοβαρές μουσικές σπουδές) συνέχισε ως το τέλος της ζωής του να προβληματίζεται πάνω στη μέθοδο διδασκαλίας της λύρας κι από τα χέρια του εκατοντάδες νεόι μυήθηκαν στα μουσικά της κρητικής μουσικής, ενώ ακόμη περισσότεροι απολαμβάνουν τις αισθήσεις και τα μυνήματά της μέσα από τις ηχογραφήσεις που μας άφησε πολύτιμη κληρονομιά. Για τη διδασκαλία του έλεγε: “Δεν τους διδάσκω πεντάγραμμο, αλλά με τον δικό μου τρόπο, στα δάχτυλά τους, τους δείχνω που είναι ο κάθε τόνος. Έτσι μαθαίνουν εύκολα όταν τους τραγουδώ τις νότες. Θέλω μαζί με την τεχνική να καλλιεργούν και την ψυχηκή τους ευαισθησία. Όχι καλουπαρισμένα πράγματα. Πρέπει ο κάθε λαϊκός μουσικός που εκφράζεται με το συναίσθημα και το ένστικτο του να δημιουργεί ανάλογα με την ψυχική του διάθεση τον χαρακτήρα του, τα γεννήματά του. Να βάλει τον εαυτό του μέσα. Αυτό του δίνω εγώ να καταλάβει. Εγώ θα του πω τί; βάσεις, θα του δείξω τις ρίζες, κι ας τονε. Δεν τον καθηλώνω….”

Ο θάνατος του Κώστα Μουντάκη, τον Γενάρη του 1991, δεν σηματοδοτεί παρά μόνο τη φυσική απουσία του μεγάλου δεξιοτέχνη και δάσκαλου, που εξακολουθεί να εμπνέει και να διδάσκει μέσα από τις ηχογραφήσεις και την υποδομή που δημιούργησε. Έργα ζωής όπως το δικό του δεν μπορεί να το σταματήσει ο θάνατος!

του Λάμπρου Λιάβα

Σχετικά άρθρα:

1. Νίκος Ξυλούρης ή Ψαρόνικος
2. Σηφογιωργάκης Σπύρος

Η ποιότητα του ραδιόφωνου είναι 64kbps, που είναι ιδιαίτερα ικανοποιητική, ώστε να συνδυάζει τόσο την ακουστική ποιότητα, όσο με την ταχύτητα μετάδοσης και το μέγιστο αριθμό ακροατών που μπορεί να υποστηρίξει 96kbps, δοκιμαστικά για τις επόμενες ημέρες.

Το ραδιόφωνο μπορείτε να το ακούσετε, είτε μέσω του web browser σας, είτε μέσω του media player του υπολογιστή σας (Windows Media Player, Winamp κ.α.).

Καλή ακρόαση

Σχετικά άρθρα:

1. Τζουγανάκης Μιχάλης – Μην κλαίς εσύ
2. Ψαραντώνης – Έκεια που θέλω

Γεννήθηκε το 1907 στη Μαρωνιά Σητείας (ήταν δηλ. χωριανός του κορυφαίου Στειακού λυράρη Ιωάννη Σολιδάκη ή Κιρλίμπα, πράγμα που συνεπάγεται γόνιμη διαπροσωπική σχέση) και άφησε τον κόσμο τούτο το 1984. Κληρονόμος της εξαίρετης στειακής μουσικής παράδοσης (ξεκίνησε να παίζει τις πρώτες του κοντυλιές με μαντολίνο, θαμπιόλια και μαντούρες), ο Δερμιτζογιάννης ήταν «πολυσύνθετος, δημιουργικός, παραγωγικός, ποιητάρης δόκιμος, βιολάτορας, λυράρης δεξιοτέχνης, γλυκόλαλος εκφραστικός τραγουδιστής… Η σάτιρα και τα ευτράπελα έμμετρα σχόλια των συνηθειών και των καταστάσεων του μεταπολεμικού κόσμου είναι ένα μεγάλο μέρος της ποιητικής του παραγωγής που τυπώθηκε και σε βιβλία αλλά πέρασε και στους δεκάδες δίσκους του Δερμιτζογιάννη (πρώτη ηχογράφηση δίσκου το 1953) που περιέχουν τις μουσικές διαδρομές του απ’ άκρου σ’ άκρο της Κρήτης, τις δικές του δημιουργίες, τις δοξαριές και τα τραγούδια του» (Μαν. Δουλγεράκης, βιογραφικό του Δερμιτζογιάννη στη σειρά δίσκων «Πρωτομάστορες της Κρητικής Μουσικής Ιστορίας», Κρητικό Μουσικό Εργαστήρι).

Ο Δερμιτζογιάννης εξέδωσε δύο βιβλία με τις μαντινάδες και τις ρίμες του, γνήσια λαϊκή ποιητική έκφραση της κοινωνικής και πολιτικής επικαιρότητας της εποχής του, τη «Φιλοσοφία της ζωής» και τις «Κρητικές Μαντινάδες». Διατηρούσε κατάστημα δίσκων στη Σητεία, πράγμα που συνέβαλε ιδιαίτερα στη διάδοση της τοπικής δισκογραφίας, το οποίο λειτουργεί ακόμη από τους κληρονόμους του.
«Με τον Δερμιτζογιάννη, που χρησιμοποιεί πλατειά τα σύγχρονα μέσα –δίσκους, ραδιόφωνο, τυπογραφείο– το ιδιότυπο κρητικό τραγούδι γίνεται προσιτό στην σπουδή και στην εντρύφηση, στη μελέτη του ερευνητή, στη χαρά του γλεντοκόπου. Στον πρώτο δίνει τη γνώση, στον δεύτερο την ευκαιρία μιας πηγαίας και πληθωρικής ξεφάντωσης.» (Βαγγ. Σκουβαράς, καθηγ. Πανεπιστημίου Αθηνών).

Να προσθέσουμε ότι κάποτε ένας Βούλγαρος θαυμαστής του Δερμιτζογιάννη, που δεν ήξερε τον τόπο κατοικίας του, του έστειλε επιστολή γράφοντας πάνω στο φάκελλο μόνο «Προς Δερμιτζογιάννη, Ελλάδα» και το γράμμα έφτασε, αποδεικνύοντας πόσο γνωστός και αγαπητός ήταν ο Στειακός μουσικός ανά το πανελλήνιον.

Ρίμες του Δερμιτζογιάννη (μικρά δείγματα)

Επάτησα στα γερατεια το πρώτο σκαλοπάτι κι ένιωσ’ αμέσως στη ζωή να με πειράζει κάτι.
Κομάρες εις τα γόνατα, στην κεφαλή ζαλάδα, τα κόκκαλά μου στο κορμί να με πονούν αράδα.
Ανήφορο κατήφορο να μη μπορώ να βγάλω, το ‘να μου δόντι να πονεί και να μου βγαίνει τ’ άλλο.
Τα μάτια μου μικράνανε κι όσο κι ανέ γρυλλώνω, δεν το θωρώ το όμορφο να το ποκαμαρώνω.
Και βάνω συνεχώς γυαλιά κι αλλάσσω τό ’να τ’ άλλο, ούτε με τό ’να συντηρώ ούτε θωρώ με τ’ άλλο.
Και μού ’ρχεται και τα γυαλιά να πιάσω να τα σπάσω, να βλαστημώ τη μοίρα μου σαν ήθελα γεράσω.
Κι ύστερα πάλι να σκεφτώ είντα ’χω καμωμένα, που ντρέπομαι να τα γροικώ και να τα γράφει η πέννα,
Και να του πω του Δερμιτζή, γύρευε τη δουλειά σου, μην κυνηγάς το θηλυκό και κάτσε μπλιο στ’ αβγά σου.
Κι ευθύς καθίζω φρόνιμα κι αφήνω το κουτάλι, μα μόλις βλέπω θηλυκό ξαναγρυλλώνω πάλι.
Και λέω ευθύς την παροιμιά π’ όλος ο κόσμος λέει, ό,τι παθαίνει το κορμί η κεφαλή τα φταίει.
Κι ο λύκος κι αν εγέρασε κι άλλαξε το μαλλί ντου, ούτε τη γνώμη τ’ άλλαξε ούτε την κεφαλή ντου.
Μα πιο κακή, πιο ελεεινή, πιο τιποτένια αρρώστεια δεν είν’ απού τα γερατιά, Θε μου τση πέτρας δώσ’ τα.
Τση πέτρας που να τα βαστά γιατί ψυχή δεν έχει και τούτανέ τα άδικα να τα σηκώσει αντέχει.
ΙΙ
Ως είν’ η κάθε μας ματιά σπίθα κι ακτινοβόλη, έτσι και συντομότερη είν’ η ζωή μας όλη.
Κι όμως να θησαυρίζομε σ’ όλους μας είναι ύμνο, για να τραφεί η σάρκα μας πού ’ναι και θά ’ναι κτήνος.
Και μόνο μέσα στα χαρτιά παρέμεινε κι ετάφη. αυτό που δίδαξε ο Χριστός, αγάπη, μόνο αγάπη
Αγάπη σ’ όλες τις μεριές, σ’ όλες τις κατευθύνσεις, τότε θα λέγεσαι άνθρωπος κι ως άνθρωπος θα ζήσεις.

(σημ.:λόγω του στειακού γλωσσικού ιδιώματος λέει μάτια, γερατιά κ.λπ.,
αντί για μάθια, γεραθιά, όπως προφέρονται στην υπόλοιπη Κρήτη)

Δεν υπάρχουν σχετικά άρθρα.