1. 
   Το καλύτερο βίντεο για την Κρητική μουσική
2. 
   Αυτά δεν τα έχετε ξανακούσει
3. 
   Ο Νίκος Κυριακάκης και η Κρητική εκδοχή της λαϊκοπόπ σκηνής

Δεν βρέθηκαν σχετικά άρθρα ]]> Ο Κύκλος των Χριστουγέννων

Αν θέλομε να μιλήσουμε, όχι για «τα ήθη και τα έθιμα», αλλά για το ήθος και τα έθιμα των Χριστουγέννων στην Κρήτη –και μάλιστα την παραδοσιακή Κρήτη– πρέπει να έχομε υπ’ όψιν μας πρώτα πρώτα τα εξής:

α) Τα παραδοσιακά ελληνικά Χριστούγεννα είναι όμοια σε όλα τα μέρη της Ελλάδας, καθώς και στις περιοχές που (για ιστορικούς λόγους) ποτέ δεν μπήκαν στο ελληνικό κράτος, όπως ο Πόντος, η Καππαδοκία, η Βόρ. Ήπειρος κ.λ.π.. Παρά τις μικροδιαφορές στα έθιμα από τόπο σε τόπο, η βάση είναι κοινή: εκκλησιασμός, κάλαντα, γλυκά, φαγητά και βασιλόπιτα, αναμονή του άη Βασίλη, καλικάντζαροι, αγιασμός των υδάτων και φώτισμα (για ευλογία και ομαλότητα) με το «Μεγάλο Αγιασμό» των σπιτιών, των περβολιών και γενικά όλων των χώρων γύρω από τους οποίους κινούνταν η ζωή της οικογένειας.

Τα περισσότερα από τα έθιμα αυτά έχουν αρχαιοελληνική ή ρωμαϊκή προέλευση και παρέμειναν στη ζωή του ελληνικού χωριού με νέο, χριστιανικό, ένδυμα, γιατί εξυπηρετούσαν την ανάγκη των ανθρώπων να δώσουν νόημα στον κόσμο και να νιώσουν ασφάλεια για τη ζωή και τη σοδιά τους (θέμα επιβίωσης) αναθέτοντας την προστασία τους στις ανώτερες δυνάμεις που, ουσιαστικά, προσωποποιούσαν συμβολικά τη φύση –θα τα πούμε και παρακάτω αυτά.

β) Τα παραδοσιακά μας Χριστούγεννα είναι, σε μεγάλο βαθμό, μια διαφορετική γιορτή από τα σύγχρονα (ίδια σε όλο τον κόσμο) Χριστούγεννα που έχει πλέον στο νου του ο «εκσυγχρονισμένος» καταναλωτής νεοέλληνας και της πόλης και του χωριού (αφού και οι δύο διαπαιδαγωγούνται και καθοδηγούνται στην καθημερινή τους ζωή από τη διαφήμιση και τα ραδιοτηλεοπτικά μέσα).

Ας δούμε μερικές βασικές διαφορές:

1. Η θρησκευτική γιορτή

Χριστούγεννα

Τα παλαιά Χριστούγεννα (ή μάλλον το Δωδεκάμερο) είχαν σημαντικό θρησκευτικό χαρακτήρα:

Ξεκινώντας από τη «Μικρή Σαρακοστή», το «Σαραντάημερο» (που άρχιζε την επαύριο της εορτής τ’ αγιού Φιλίππου, 14 Νοεμβρίου, που φιλεί η πηλιά το πέλαγος, δηλαδή δύει η πούλια στο Λυβικό Πέλαγος, και είναι γεμάτο εορτές και σκόλες) με την ψαροφαγία εκτός Τετάρτης και Παρασκευής ώς τ’ αγίου Σπυριδόνου (12 Δεκεμβρίου) ή τ’ άη Λευτέρη (15 Δεκεμβρίου), καταλήγαμε στον εκκλησιασμό και τη Θεία Κοινωνία την ημέρα των Χριστουγέννων και σ’ ένα γιορταστικό τραπέζι με ιδιαίτερη σημασία –αφού νηστεύαμε για σαράντα μέρες κι αφού, έτσι κι αλλιώς, το κρέας δεν ήταν και τόσο συνηθισμένο στη διατροφή των παππουδοκεράδω μας (των παππούδων και των γιαγιάδων μας).

Σε χωριά της επαρχίας Αμαρίου μάλιστα (ας μιλήσουμε για Κρήτη) τη νύχτα της παραμονής των Χριστουγέννων βάζανε λίγη κοινή ζύμη σ’ ένα πιάτο και κάποια στιγμή, ενώ βεγγερίζανε (ξενυχτούσαν συζητώντας) περιμένοντας, η ζύμη ανέβαινε και γινόταν προζύμι. Τότε, κατά την πίστη των ανθρώπων, ήταν η ώρα που γεννάται ο Χριστός (ο Χριστός γεννάται κι ανασταίνεται κάθε χρόνο, γιατί για την Εκκλησία ο χρόνος έχει άλλους συμβολισμούς).

(Παρένθεση: στην Κρήτη λέγαμε Χριστόγεννα και όχι Χριστούγεννα.)

Ο άη Βασίλης

Προχωρώντας στην ημέρα τ’ άη Βασιλειού (πρωτοχρονιά) έχουμε την προσμονή ενός ταπεινού και καλού Έλληνα αγίου με τα μαύρα γένια και το σκούρο φτωχό ράσο, που έρχεται από την Καισάρεια της Καππαδοκίας (Μικρά Ασία) να ευλογήσει τα σπιτικά μας και να πάρει το δικό του κομμάτι από τη βασιλόπιτα (βγάζομε ένα του Χριστού, ένα τση Παναγίας, ένα τ’ άη Βασιλειού, ένα του φτωχού, ένα του σπιθιού, και μετά τα δικά μας –αν πέσει το φλουρί του Χριστού, τση Παναγίας ή τ’ άη Βασιλειού, το δίνομε στην εκκλησία).

Αυτός είναι ο άγιος Βασίλειος, ο φιλάνθρωπος επίσκοπος του 4ου αιώνα μ.Χ., ο άνθρωπος των γραμμάτων ο ταπεινός και θαυματουργός (ένας από τους Τρεις Ιεράρχες), και όχι ο πονηρούλης Santa Claus που εισήχθη από την Αμερική για να διαφημίσει αναψυκτικά και την πραμάτεια των εμπόρων. Καλός είναι κι αυτός (με την άσπρη γενειάδα και το βαθύ γέλιο και την ταλαιπωρία του –λόγω κοιλίτσας– να χωρέσει από τις καμινάδες)αλλά ο δικός μας, ο ρωμιός άγιος, είναι πιο άγιος, πιο βαθύς (σε νόημα), λιγότερο διαφημιστικός αλλά όχι λιγότερο αξιαγάπητος.

Για την ιστορία αναφέρω ότι ο Santa Claus, ο ευρωπαϊκός «Πατέρας των Χριστουγέννων», αντιστοιχεί στον άγιο Νικόλαο και για όλες τις χώρες (εκτός από την Ελλάδα) επισκέπτεται τα σπίτια τα Χριστούγεννα. Εμείς τον δεχόμαστε την πρωτοχρονιά, γιατί είναι η μέρα της εορτής του αγίου Βασιλείου, που είναι ο δικός μας «Πατέρας των Χριστουγέννων». Η μορφή του Santa Claus που ξέρουμε πλέον όλοι διαμορφώθηκε από τον αμερικανό σκιτσογράφο Τόμας Ναστ το 1862, με βάση παλαιότερες ευρωπαϊκές παραδόσεις, ενώ το κόκκινο χρώμα της στολής του το πήρε εξαιτίας του κόκκινου χρώματος γνωστού αμερικάνικου αναψυκτικού που χρησιμοποίησε τη μορφή του σε διαφημίσεις. Αρχικά ήταν ντυμένος στα χρώματα του ουράνιου τόξου.

[Για τον Έλληνα άη Βασίλη βλ. το βιβλίο του Δημήτρη Λουκάτου Χριστουγεννιάτικα και των Γιορτών, σελ. 119-123, ενώ ενδιαφέρουσα αναφορά στο Santa Claus (άγ. Νικόλαο) βλ. στο εξαίρετο παιδικό μυθιστόρημα του Τζόστεν Γκάαρντερ Το Μυστήριο των Χριστουγέννων.]

Τ’ Αγιασμού

Την παραμονή τ’ Αγιασμού (των Φώτων –η λέξη στην Κρήτη προφέρεται με τέσσερις συλλαβές: τ’ Α-γι-α-σμού) πάλι νήστεια (ούτε λάδι), γιατί αύριο θα πιούμε Μεγάλο Αγιασμό, που παρομοιάζεται στη σκέψη του λαού μας (υπερβολικά βέβαια) με τη Θεία Μετάληψη!

Από τον Αγιασμό αυτό θα φωτίσει ο παπάς όλο το χωριό και θα φυλάξει κι ένα μπουκάλι μέσα στο Ιερό της εκκλησίας για να ξαναπιούμε μετά από μήνες, τη Μεγάλη Παρασκευή, και ν’ αντέξομε τη φοβερή νηστεία της Μεγάλης Εβδομάδας (ο αγιασμός, ως γνωστόν, δεν χαλάει όσα χρόνια κι αν μείνει, αν όμως η νοικοκερά θέλει να κρατήσει στο σπίτι της Μεγάλο Αγιασμό πρέπει, κατά την παράδοση, να του ’χει μέρα νύχτα καντήλι αναμμένο και, όποιος πιει, να ’χει νηστέψει τρεις μέρες το λάδι).

Την ημέρα τ’ Αγιασμού (ανήμερα των Φώτων) πρέπει, κατά την κρητική παράδοση (όχι την εκκλησιαστική), όλοι να φάνε κρέας για να τιμήσουν την εορτή και, αν κάποιος είναι φτωχός και δεν έχει, να δακάσει το δαχτύλι ντου και να πιπιλήσει μια σταλέ αίμα.

2. Ο έμψυχος κόσμος

Ο κόσμος, όπως τον φανταζόταν ο παραδοσιακός μας άνθρωπος (από την αρχαιότητα ίσαμε τη σύγχρονη εποχή), ήταν ένας κόσμος εμψυχωμένος από θεϊκά και δαιμονικά πνεύματα: αγίους, αγγέλους, δαιμόνους (μακριά από μας, έλεγε πάντα ο παλιός Κρητικός όταν τους ανέφερε), καθώς και νεράιδες κ.τ.λ.

Οι καρακατζόληδες

Τα Χριστόγεννα ήταν μια εποχή κρίσιμη για την επαφή ανάμεσα στον ορατό κόσμο και τον αόρατο [άλλη μια τέτοια εποχή είναι από την Κυριακή του Πάσχα ώς την ημέρα τση Γονοκλισάς (Πεντηκοστή), οπότε, κατά το θρύλο, οι ψυχές των αποθαμένω περπατούνε στον απάνω κόσμο –χωρίς όμως να γίνονται φαντάσματα και να τις βλέπουν οι ζωντανοί, οι οποίοι απλώς πρέπει τότε να προσεύχονται περισσότερο για τους νεκρους τους]. Ήταν τόσο κρίσιμη περίοδος γιατί, εκτός από το ότι εβγήκε κι επορπάτηξεν ο Κύριος στον κόσμο (όπως αναφέρουν τα κάλαντα), τότε βγαίνουν οι καρακατζόληδες ή καρκατσόλοι (καλικάντζαροι), αρχαία δαιμόνια σχετικά με τα φαντάσματα των νεκρών ή με τις ξωτικές δυνάμεις του χειμώνα, που πήραν περίπου χριστιανικό περιεχόμενο και αντίστοιχά τους υπάρχουν σ’ όλους του ευρωπαϊκούς λαούς.

Στην Κρήτη δεν καταγράφεται, απ’ όσο ξέρω, η δοξασία άλλων περιοχών της Ελλάδας ότι οι καλικάντζαροι ζουν όλο το χρόνο στα έγκατα της γης πριονίζοντας (ή ροκανίζοντας) το μεγάλο δέντρο που βαστάει και στηρίζει τον κόσμο (το οποίο ξαναθρέφεται όσο τα παγανά τούτα κυκλοφορούν ανάμεσά μας κι έτσι δεν πέφτει ποτέ). Η κρητική άποψη για τα καρακατζόλια είναι ότι τα παιδιά που γεννιούνται την ημέρα τω Χριστουγέννω (άρα έχουνε συλληφθεί την ημέρα του Ευαγγελισμού, που καλό είναι, από σεβασμό στην Παναγία, να αποφεύγει κανείς την ερωτική πράξη) μεταμορφώνονται σε καρακατζόληδες κάθε χρόνο την παραμονή των Χριστουγέννων και, την ημέρα τ’ Αγιασμού (όπου ο καθαγιασμός της φύσης διώχνει όλα τα κακά –αρχαία δοξασία κι αυτό), ξαναγίνονται άνθρωποι –αυτό συνεχίζεται κι όταν μεγαλώνουν.

[Για τους καλικάντζαρους βλ. τα σχετικά κεφάλαια στο κλασικό δίτομο έργο του Νικολάου Πολίτη Παραδόσεις (με πολλές ερμηνείες, σχόλια, διηγήσεις από όλη την Ελλάδα), καθώς και το βιβλίο της Ευαγγελίας Κ. Φραγκάκι Συμβολή στα Λαογραφικά της Κρήτης.]

Τα ζώα που μιλούνε – ο καθαγιασμός του νερού

Εξάλλου τη νύχτα της παραμονής τ’ Αγιασμού, κατά την κρητική παράδοση, τα ζώα μιλούνε, αλλά ο άνθρωπος που θα κρυφτεί, από αυθάδη περιέργεια, για να τ’ ακούσει, μένει ανάπηρος ή κάποια άλλη συμφορά παθαίνει (οι αρχαίοι θα έλεγαν ότι διέπραξε ύβριν, θέλησε δηλαδή να μπει στο χώρο του θεϊκού).

Τέλος, πρέπει να πούμε ότι το νερό, κατά τους παππούδες μας (αρχαία δοξασία κι αυτό), δεν είναι ακίνδυνο αλλά κατοικείται από επικίνδυνα πνεύματα με νεραϊδική φύση (δηλαδή δαιμονική, γιατί οι νεράιδες στις ελληνικές παραδόσεις είναι μόνο κακά πνεύματα). Γι’ αυτό π.χ. αν κάποιος βρει νερό σε γούρνα τη νύχτα και θέλει να πιει, πρέπει να το αναταράξει πρώτα με το χέρι του για να «ξυπνήσει» το νερό και να μην αγριέψουν οι μυστηριώδεις κάτοικοί του.

Έτσι, η μετατροπή του σε αγίασμα την ημέρα των Φώτων, εκτός από τον εξορκισμό των καλικαντζάρων, εξορκίζει και αυτά τα πνεύματα και ευλογεί το νερό.

Ένα σχόλιο

Η δεισιδαιμονία αυτή των απλών παλαιών ανθρώπων (ένδειξη αθωότητας) δεν υπήρχε βέβαια σε όλους. Πολλοί όχι μόνο δεν πίστευαν στα «πνευματικά», αλλά και χρησιμοποιούσαν το φόβο των υπόλοιπων για να κάνουν τη νύχτα την ύποπτη δουλειά τους (να κλέψουν, ν’ απομακρύνουν τους περαστικούς από το περβόλι τους, να πάνε ανενόχλητοι στο σπίτι της αγαπημένης τους ή και απλώς να σπάσουν πλάκα). Ωστόσο, γενικά η κοσμοεικόνα αυτή αποδεικνύει την ιδέα του παλαιού ανθρώπου ότι ο ίδιος είναι μέρος της φύσης και ότι όλα τα πλάσματα και τα πράγμα τα έχουν ψυχή και προσωπικότητα που πρέπει να γίνεται σεβαστή, όχι να τα εκμεταλλευόμαστε μέχρις εσχάτων για το οικονομικό κέρδος μας.

Για τον παλαιό άνθρωπο (όχι για όλους, αλλά για τους φρόνιμους και γνωστικούς, δηλαδή τους συνετούς και σοφούς) έπρεπε να φερόμαστε στα ζώα και στα δέντρα, αλλά και στα σπίτια ακόμη, με αγάπη και ευγνωμοσύνη και κάθε οικολογική καταστροφή (συνέπεια της απληστίας μας) θα ήταν όχι απλώς απαράδεκτη, αλλά και αμαρτία, γιατί θα σήμαινε βλασφημία προς την Κτίση και το Δημιουργό της, το Θεό.

Σχετικά άρθρα

Δεν βρέθηκαν σχετικά άρθρα

1. 
   Αλλαγές στον τρόπο εμφάνισης των μαντινάδων και νέες δυνατότητες
2. 
   Νέες δυνατότητες: Αποστολή μαντινάδας με email και με SMS
3. 
   Μαντινάδες ανά αποστολέα

1. 
   “Αυλοί και λαλητάδες” – Διήμερο συμπόσιο

1. 
   Μανώλης Σταγάκης
2. 
   Μανώλης Τσαγκαρούλης ή “Κουρούπης”
3. 
   Μιχάλης Κουνελάκης ή “Κουνέλης”

1. 
   Δημήτρης Σγουρός – Η Θοδώρα
2. 
   Ψαραντώνης – Έκεια που θέλω

1. 
   Μικρό μικράκι – Ενας ακόμα ξεχασμένος χορός
2. 
   Πρινιώτης – Ενας ξεχασμένος χορός
3. 
   “Στραβά κι ανάποδα” στη μουσική της Κρήτης!

Δεν βρέθηκαν σχετικά άρθρα ]]> Στην Κρήτη ονομάζουμε μαντιναδολόγο και τον τραγουδιστή και γνώστη αλλά κυρίως το δημιουργό μαντινάδων – ενώ ριμαδόρος λέγεται γενικότερα ο στιχοπλόκος και ειδικότερα εκείνος που δημιουργεί ρίμες, πολύστιχα ποιήματα με ομοιοκαταληξία (πανελλήνιο είδος της λαϊκής ποίησης, όπως φαίνεται και στην εισαγωγή της συλλογής δημοτικών τραγουδιών του Κλωντ Φωριέλ, που ανατυπώθηκε πρόσφατα από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης).

Με βεβαιότητα ξέρουμε ότι τα τελευταία 150 με 200 χρόνια η Κρήτη ξεχειλίζει από μαντιναδολόγους και ριμαδόρους: σε κάθε χωριό υπάρχουν τουλάχιστον ένας δυο, ή και περισσότεροι. Μπορούμε εύλογα να υποθέσουμε ότι αυτή η άνθιση διαρκεί τουλάχιστον εδώ και μερικούς αιώνες. Εξυπακούεται ότι οι άνθρωποι αυτοί ήταν κατά κανόνα ολιγογράμματοι ή εντελώς αναλφάβητοι, ότι δημιουργούσαν τις μαντινάδες τους σε στιγμή ψυχικής έντασης ή ανάτασης (μεγάλης χαράς, μεγάλου κεφιού ή μεγάλου πόνου) και ότι δεν τις έγραφαν, αλλά μόνο τις έλεγαν ή τις τραγουδούσαν στην παρέα, είτε παίζοντας οι ίδιοι κάποιο μουσικό όργανο είτε με τη συνοδεία κάποιου τοπικού ερασιτέχνη μουσικού ή –συνηθέστατα– χωρίς καθόλου συνοδεία μουσικών οργάνων. Οι ρίμες σίγουρα απαιτούν μεγαλύτερη ενασχόληση, γιατί είναι μακροσκελή στιχουργήματα. Στο μικρό αυτό άρθρο ωστόσο θα ασχοληθούμε με τους μαντιναδολόγους.

Αμέτρητες μαντινάδες ταξίδεψαν από γενιά σε γενιά, και ασφαλώς αμέτρητες ξεχάστηκαν και χάθηκαν. Σήμερα, συχνά κάποιος «βγάνει» μια μαντινάδα σε «ειδική στιγμή» και μετά από λίγες ώρες ή μέρες κανείς δεν την θυμάται…

Μπορούμε να πούμε ότι υπάρχουν περισσότερο ή λιγότερο συστηματικοί μαντιναδολόγοι. Όμως υπάρχουν και μαντιναδολόγοι καλοί, μέτριοι και κακοί, ανάλογα με την ποιότητα των δημιουργημάτων τους. Οι μαντινάδες ενός μέτριου ή κακού μαντιναδολόγου μπορεί να έχουν συνηθισμένα ή αδιάφορα μοτίβα, να υστερούν σε ομορφιά ή ποιητική δύναμη, να επαναλαμβάνουν κομμάτια από προηγούμενες μαντινάδες (λόγω αδυναμίας του, όχι για λόγους έμφασης), να έχουν λιγότερες ή παραπανίσιες συλλαβές, να μην είναι σωστή η ομοιοκαταληξία τους κ.λ.π.

Υπάρχουν «έξυπνες» μαντινάδες, ή μαντινάδες που υπηρετούν με ευστοχία και ακρίβεια την περίσταση, για την οποία κάποιος τις συνέθεσε, και υπάρχουν και μαντινάδες που μπορούν να μιλήσουν σε κάθε άνθρωπο και έχουν προοπτική να μείνουν «αθάνατες». Όλες αυτές μπορεί να είναι καλές –ανάλογα με τις συνθήκες και τις περιστάσεις.

Σύγχρονοι μαντιναδολόγοι

Από τους αμέτρητους μαντιναδολόγους της σημερινής Κρήτης επιλέγουμε μερικούς και δίνουμε δειγματοληπτικά κάποιες μαντινάδες τους. Εκτός απ’ αυτούς, υπάρχουν πάρα πολλοί αξιόλογοι στιχουργοί, και κανείς ας μην παρεξηγηθεί που δεν τον ανθολογούμε… Σκοπός μας είναι να κάνουμε μια μικρή «ξενάγηση» στο χώρο, και όχι να εξαντλήσουμε το θέμα, που έτσι κι αλλιώς είναι ανεξάντλητο. Βασικές πηγές μας είναι:

Βιβλία κάποιων από τους ίδιους τους μαντιναδολόγους.

• Το αφιέρωμα στην κρητική μαντινάδα, που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Έρεισμα», τεύχ. 5-6, Χανιά, καλοκαίρι 1996.
• Τα βιβλία του Μιχάλη Καυκαλά «Μνημόνιο της Κρητικής Διαλέκτου» και «Οδηγός Κρητικής Μαντινάδας» (Βιβλιοεκδοτική Αναστασάκη, Αθήνα), όπου περιλαμβάνονται κυρίως μαντινάδες που είχαν δημοσιευτεί στον επταετή διαγωνισμό μαντινάδας που είχε επιμεληθεί ο ίδιος στην εφημερίδα «Κρητικά Επίκαιρα».

Προσωπική μας αντίληψη και γνώση.

Οι παρακάτω στιχουργοί ανήκουν σε διάφορες ηλικίες: άλλοι είναι νέοι, άλλοι… νεότεροι, άλλοι μεσοκαιρίτες κι άλλοι παλαίμαχοι με χιονισμένα μαλλιά. Κανονικά θα έπρεπε να αναφέρουμε και περιστατικά από τη ζωή τους, τα οποία εξέφρασαν με μαντινάδες τους, μεταξύ των οποίων και στιγμιότυπα από δύσκολες εποχές, όπως η Δικτατορία των ετών 1967-1973, εκεί όπου οι ψυχές δοκιμάστηκαν σε καμίνι «άλλου τύπου». Για κάτι τέτοιο επιφυλασσόμαστε στο μέλλον.

1. Γιώργης Καράτζης, από το Μελιδοχώρι Ηρακλείου.

Ένας από τους περισσότερο ηχογραφημένους σε δίσκους Κρητικούς μαντιναδολόγους, στιχουργός για χρόνια του Βασίλη Σκουλά, συνεργάτης του Γιώργη Στιβακτάκη και πολλών άλλων Κρητικών μουσικών. Πάρα πολλές μαντινάδες του έχουν γίνει ξακουστές στην Κρήτη. Κυκλοφορούν τα βιβλία του «Εμινέ» και «ΔιαΚρητικά».

Πάντα μ’ αρέσει να πετώ με κόντρα τον αέρα,
δεν τα διπλώνω τα φτερά κι ας με πετάξει πέρα!

Καράβι κάνω την καρδιά, την πεθυμιά κατάρτι,
κι απλώνω σίγουρο πανί το νου μου τον αντάρτη!

Τρέχει νερό στον ποταμό κι η θάλασσα το πίνει,
τρέχει κι η νιότη και περνά μιαν αστραπή και σβήνει…

2. Μήτσος Σταυρακάκης, από τα Αρμανώγεια Μονοφατσίου Ηρακλείου

Ομοίως, ηχογραφημένος σε πολλούς δίσκους αξιόλογος μαντιναδολόγος, με πληθωρική συνεργασία με τον Ψαραντώνη, το Ross Daly, τους Σταυρακάκηδες (Μιχάλη, Βασίλη, Νικηφόρο κ.λ.π.) και άλλους μουσικούς. Κυκλοφορούν τα βιβλία του «Ήλιε μου κοσμογυρευτή» και «Στη δίνη των ανέμω» καθώς και ομότιτλος ψηφιακός δίσκος με μουσική και στίχους δικούς του.

Ανάθεμά σε για καρδιά, πάντα αφορμές γυρεύγεις,
τη μια ζιγώνεις τα’ άπιαστο κι άμα το φτάσεις φεύγεις!

Σε τούτη την αναβροχιά, χανιώτική μου βρύση,
άσ’ το νερό σου τση καρδιάς τον κήπο να ποτίσει.

Έσπασ’ η μπόρα το κλουβί κι η πέρδικά ’χει φύγει,
κι άντε να βρεις καλοκαιριά να ξαναπάς κυνήγι.

[ζιγώνω: κυνηγώ (ο Μήτσος το γράφει με υ, αλλά εμείς τηρούμε την ορθογραφία που προτείνει ο Μ. Καυκαλάς, ο οποίος το ετυμολογεί από παραφθορά του «διώκω»)]

3. Μιχάλης Καυκαλάς, από το Ρέθυμνο.

Γιατρός και μελετητής της κρητικής διαλέκτου και λογοτεχνίας με πολύπλευρο και πληθωρικό έργο, λαογραφικό, γλωσσολογικό και λογοτεχνικό (θεατρικά, ποίηση, μαντινάδες κ.λ.π.). Η δράση του, ιδίως στην Αθήνα, παρακίνησε πολλούς μαντιναδολόγους να ασχοληθούν με τη μαντινάδα ή να της δώσουν ιδιαίτερο κρητικό χρώμα «ανακαλύπτοντας» την ομορφιά και τους συμβολισμούς της κρητικής διαλέκτου. Ανάμεσα στα βιβλία του, «Τρόχαλος», «Ιστορίες και Θρύλοι της Κρήτης (θεατρικά)», «Τα επιρρήματα της κρητικής διαλέκτου», «Μνημόνιο της Κρητικής Διαλέκτου», «Οδηγός Κρητικής Μαντινάδας» κ.ά. Βραβεύτηκε δύο φορές για το γλωσσολογικό του έργο από την Ακαδημία Αθηνών. Ξεκίνησε την ίδρυση του Συλλόγου Κρητών Στιχουργών, με ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την ποίηση στην κρητική διάλεκτο. Ο σύλλογος αυτός, μετά το θάνατό του, πήρε το όνομά του.

Σκιανός στην κάψα θα γενώ, στην ξέρα πρωτοβρόχι,
το χώμα να μοσκοβολά στσ’ αγάπης το μετόχι.

Τη νιότη μου θα καταλυώ, νιότη να σου χαρίζω,
να πουλουδίζεις και ν’ αθείς, να σε βαγιοκλαδίζω!

Κι άνε βρεθεί η γι-αγάπη μου με χίλιους ξεχωρίζει,
ως είν’ ο κρίνος στο μπαξέ ολάσπρος και βγορίζει.

[(α)σκιανιός, και (α)σκιανός: ήσκιος – πουλουδίζω: λουλουδίζω – βαγιοκλαδίζω: περιποιούμαι, ιδίως για λουλούδια και δέντρα, και μεταφορικά για άνθρωπο – βγορίζω: φαίνομαι από μακριά]

4. Γιώργης Σταματάκης (Λεαντρογιώργης), από το Ζαρό Ηρακλείου.

Πολυτάλαντος λαϊκός ποιητής, σεμνός και ευαίσθητος, πρότυπο κρητικού ήθους, μέλος του Συλλόγου Κρητών Στιχουργών «Μιχάλης Καυκαλάς». Κυκλοφορεί το βιβλίο του «Λοΐσιμα» με μαντινάδες, ριζίτικα και επιλογές από διάφορα ποιητικά και πεζά κείμενά του.

Δεν είναι σεβνταλίδικα τα μαύρα μάθια μόνο,
είν’ κι ένα σόι γαζωτά που τα θωρώ και λιώνω.

Σαν παίζεις τ’ αχειλάκι σου, λιγνό ψιμυθευτό μου,
τάξε πως γλυκοκελαηδούν τ’ αηδόνια του Βοτόμου.

Δε σ’ αποκάνει το νερό, παλιάς μ’ αγάπης βρύση,
μα κείνη που σε πρέπιζε πού ’ν’ τηνε να γεμίσει;

[γαζωτά μάθια: μάτια καστανοπράσινα με ιριδισμούς – ψιμυθευτό: λεπτεπίλεπτο – τάξε πως: σαν να – Βότομος: περιοχή στον Ψηλορείτη, πάνω απ’ το Ζαρό, ξακουστή για τα κρυστάλλινα νερά της – πρεπίζει: στολίζει με τιμημένο στόλισμα]

5. Λευτέρης Κουβίδης, από τα Σίσαρχα Μυλοποτάμου Ρεθύμνης.

Πολυτάλαντος λαϊκός ποιητής με ιδιαίτερη ευαισθησία, αλλά και ιδιότυπο παιχνιδιάρικο ερωτισμό, μέλος του Συλλόγου Κρητών Στιχουργών «Μιχάλης Καυκαλάς». Η αντιστασιακή και πολιτική δράση της νεότητάς του έχει επηρεάσει σημαντικά, όπως είναι φυσικό, και αρκετές πτυχές του έργου του.

Τ’ αρχοντικό σου φέρσιμο, ψηλού δεντρού κλωνάρι,
με φτάνει κι ίδια ’δά αν ερθεί ο Χάρος να με πάρει!

Τσικάλι τεσσαράφτικο με λιχουδιές γεμάτο
είν’ το κορμί σου, κοπελιά, μα καίει, ανάθεμά το!

Νά ’μουνε κρεββατόγυρος στο νυφοκρέββατό σου,
χωστά σου να χαϊδολογώ τον ποδαστράγαλό σου!

[ίδια εδά: τώρα αμέσως – τεσσαράφτικο: με τέσσερα αφτιά – κρεββατόγυρος: ένδυμα που απλωνόταν στην άκρη του κρεββατιού – χωστά σου: κρυφά από σένα]

6. Γιώργης Λέκκας, από το Φουρφουρά Αμαρίου Ρεθύμνης.

Πολυτάλαντος λαϊκός ποιητής, πρόεδρος του Συλλόγου Κρητών Στιχουργών «Μιχάλης Καυκαλάς».

Πρίχου σε πάρω μού ’τασσες πως βασιλιάς σου θά ’μαι,
κι εδά ’πιασες τον καναπέ κι εγώ κοιμούμαι χάμαι!

Εγώ ’θελα, λόγο τιμής, του τζίτζιρα να μοιάσω,
την ώρα που θα τραγουδώ να παίξω μια να σκάσω!

Νά ’μουνε, λέει, μποντικός και νά ’σουνε γραβιέρα,
σαφίς ψιλοδακαμαθιές ’θελά ’σαι κάθα μέρα!

[τζίτζιρας: το τζιτζίκι – σαφί(ς): όλο, γεμάτη, εντελώς – ’θελά ’σαι: θά ’σουνα]

7. Αντωνία Μηλογιαννάκη, από το Κάτω Παλαιόκαστρο Κισσάμου Χανίων.

Πολυτάλαντη και πολυβραβευμένη ποιήτρια, μέλος του Συλλόγου Κρητών Στιχουργών «Μιχάλης Καυκαλάς». Κυκλοφορούν τα βιβλία της «Τάξε πως ήσου λεμονιά», «Ποια μαντινάδα να σου πω» και «Δώσε φτερά του λογισμού».

Σύρε, κερά μου, μια φωνή όντε θα ιδείς το Χάρο,
κι ομπρός σου εγώ θα πεταχτώ, τη μαχαιριά να πάρω!

Απού τση Κρήτης το μπαξέ παίρνω μαζί μου μπόλι
και θα σε κάμω, ξενηθειά, θες και δε θες, περβόλι.

Η θύμησή σου γίνεται αναλυτό χρυσάφι
κι ομπρός μου πάντα πορπατεί και τ’ όνομά σου γράφει.

8. Αναστασία Φασουλά – Ντούνη, από τα Ανώγεια Μυλοποτάμου Ρεθύμνης.

Αξιόλογη λαϊκή ποιήτρια και ζωγράφος, μέλος του Συλλόγου Κρητών Στιχουργών «Μιχάλης Καυκαλάς». Κυκλοφορεί το βιβλίο της «Ανωγεινά 1».

Στου ν-Άδη το βασίλειο θα στέσω χοροστάσι,
να πχαίνει ο Χάρος να γλεντά, τσ’ αθρώπους να ξεχάσει.

Σαν το λαβώσεις το πουλί και χαμοκουκουβίσει,
όσο γ-κι α θέλει, δε μπορεί να ξαναπεταρίσει.

Περαματώ και διάζομαι, φαίνω και μασουρίζω,
ξαίνω και κλώθω τσι καημούς, μα δε τζι νταγιαντίζω!

[η τελευταία μαντινάδα απαριθμεί όλες τις εργασίες της κοπελιάς που υφαίνει, όλη τη διαδικασία του υφαντού – νταγιαντίζω: αντέχω]

9. Νίκος Σταυρουλάκης (Σταυρουλονικόλας), από το Αντισκάρι Ηρακλείου.

Αγαπημένος μαντιναδολόγος και πολυγραφότατος. Έχει εκδώσει τα βιβλία «Μαντινάδες και τραγούδια», «Σαλπίσματα», «Μοιρολόγια τ’ αδερφού» (για το θάνατο του αδερφού του, του Γιώργη.

Θρουλιά μου δίδεις τη χαρά και χαχαλιές τον πόνο,
πες μου κι εσύ είντα θα γενώ που ζω για σένα μόνο.

Θέλω τσι μαντινάδες μου κατάσπρα περιστέρια,
φωλιές χαράς να χτίζουνε στσ’ αγάπης τα λημέρια.

Ομορφοξομπλιασμένη μου βιόλα που ζεις στο δάσος,
ξανοίγω σε, μα δε θωρώ απάνω σου ένα λάθος.

[θρουλιά: ψίχουλα – χαχαλιές: φουχτιές – βιόλα: λουλούδι – ξανοίγω: κοιτάζω – ένα λάθος: εννοεί ούτε ένα]

10. Γιώργης Αλεξάκης, από την Κράνα Μυλοποτάμου Ρεθύμνης.

Γηραιός λαϊκός ποιητής, παράδειγμα παλαιού κρητικού ήθους. Ήταν μέλος του Συλλόγου Κρητών Στιχουργών «Μιχάλης Καυκαλάς».

Κόκκινο τριαντάφυλλο κι άσπρε λεμοναθέ μου,
στην αμαρτία μ’ έβαλες, Θέ μου συχώρεσέ μου!

Πιάσε καρφίχτη ξάνοιξε, αν έχεις υποψία,
πως είσαι συ πλια όμορφη παρά την Παναγία.

Παιγνιδαμάτα κοπελιά, τση μάνας σου καμάρι,
κοντό και να του πρέπει θες τ’ αντρούς που θα σε πάρει;

[καρφίχτης: καθρέφτης – ξανοίγω: κοιτάζω – παρά: από – κοντό: άραγε – να του πρέπει θες: θα του αξίζεις]

11. Γιάννης Μπενέτος, από τον Άγιο Θωμά Ηρακλείου.

Ξενητεμένος για χρόνια δυναμικός μαντιναδολόγος, μέλος του Συλλόγου Κρητών Στιχουργών «Μιχάλης Καυκαλάς» και συνεργάτης του Χαράλαμπου Γαργανουράκη.

Δε διακονούμαι μπλιο χαρές κι ελπίδες δε γυρεύγω,
γιατί ’μαθα κι αμοναχός τσι μπόρες απαλεύγω.

Ζάλο ντο ζάλο πολεμώ τη ζήση να περάσω,
κλέφτω χαρές, φυλάσσω τσι, να τσί ’χω όντε γεράσω.

Βιόλα στου κόσμου το μπαξέ στο μ-πλιά καλό ντου τόπο,
μοσκομυρίζεις, Κρήτη μου, καύκημα των αθρώπω!

[διακονούμαι: ζητιανεύω – μπλιο: πλέον – ζάλο: βήμα – όντε: όταν – βιόλα: λουλούδι – πλια: πιο, περισσότερο]

12. Νίκος Ψαρός, από το Ασκύφου Σφακίων.

Ταλαντούχος ριμαδόρος και ποιητής, δημιουργός αξιόλογων ριζίτικων τραγουδιών, ατόφιος και ειλικρινής εκφραστής και μελετητής της παράδοσης. Μέλος του Συλλόγου Κρητών Στιχουργών «Μιχάλης Καυκαλάς». Ζει στα Χανιά. Κυκλοφορούν, μεταξύ άλλων, τα βιβλία του «Θρυλικά διχαλώματα» και «Ριζίτικα του καιρού μας».

Πάνω στην τάβλα το κρασί τσ’ άντρες τσι ξεχωρίζει,
τσι μερακλήδες τσι ξυπνά και τσ’ άλλους τσι κοιμίζει.

Όντε γελάς, γελούσινε τα σύμπαντα του κόσμου
και γίνεται σγουρός-ξαθός, ωσάν κι εσένα, φως μου!

Ο νους μου γίνεται πουλί, σπαθάτο χελιδόνι,
κι έρχετ’ εκειά στην ξενηθειά, φως μου, και σ’ ανταμώνει.

13. Αριστείδης Χαιρέτης (Γυαλάφτης), από τα Ανώγεια Μυλοποτάμου Ρεθύμνης.

Πασίγνωστος και αρκετά δισκογραφημένος μαντιναδολόγος, αυθόρμητος και γνήσιος εκφραστής της λαϊκής θυμοσοφίας και του στιγμιαίου αστραποβόλου αισθήματος. Από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης κυκλοφορεί το βιβλίο του «Τι μαντινάδα να σου πω», σε επιμέλεια του Μήτσου Σταυρακάκη.

Πουλί παραπονιάρικο που τ’ άλλα σε τζιμπούνε,
είντα χρωστάς τση μοίρας σου που τ’ άλλα δε χρωστούνε;

Έ, μυρισμένο γιασεμί στον τοίχο κρεμασμένο,
και πώς τσι ποδυνάζεσαι τσι μπόρες των ανέμω!

Ήθελα και να κάτεχα, τα χρόνια που περνούνε
άνε μ-ποθαίνουνε κι αυτά γ-ή πάν’ αλλού και ζούνε.

[(α)ποδυνάζομαι: αντέχω – άνε: αν]

14. παπά Στεφανής ο Νίκας, από τις Βρύσες Αγίου Βασιλείου Ρεθύμνης.

Νέος μαντιναδολογος και ριμαδόρος, με πολυποίκιλο μουσικό και πολιτιστικό έργο και αρκετές δισκογραφικές συμμετοχές. Κυκλοφορεί και ο ψηφιακός δίσκος του «Αγρίμι και κοράσο». Είναι μέλος του Συλλόγου Κρητών Στιχουργών «Μιχάλης Καυκαλάς».

Κουτσουκλισμένη λιόφουντα στην παραθιά βαρμένη
η νιότη μου στα χέρια σου, κι είντα, κοντό, ανημένει;

Στον ουρανό γλακάς να βγεις, βιτσάτο κυπαρίσσι,
και δε θωρείς πως οι κισσοί σ’ έχουνε ξετρουλίσει.

Αν είν’ τση νύχτας τ’ άστρη αθοί, τρυγήσετέ τα, αγγέλοι,
ώστε να ζει η γι-αγάπη μας να θρέφεται με μέλι.

[κουτσουκλισμένη: κουτσουρεμένη, τσακισμένη – λιόφουντα: φούντα της ελιάς, κλαδί με φύλλωμα – παραθιά (και παρασθιά): το τζάκι – βαρμένη: βαλμένη – κοντό: άραγε – ανημένω: περιμένω – γλακώ: τρέχω – ξετρουλίζω: ξεπερνώ – άστρη: τα άστρα – αθοί: ανθοί – τρυγήσετέ τα: ο συνειρμός με τις μέλισσες, που τρυγούν τη γύρη από το λουλούδια]

15. Μανώλης Καλομοίρης (Λιόντας), από τα Ανώγεια Μυλοποτάμου Ρεθύμνης.

Γηραιός μαντιναδολόγος με ιδιαίτερο λυρισμό, αλλά και αντιστασιακή δράση που, όπως είναι φυσικό, έχει επηρεάσει σημαντικά και το έργο του. Μαντινάδες του τραγουδήθηκαν ανώνυμα, με τη συγκατάθεσή του, από το Γιώργη Καλομοίρη, το Νίκο Μανιά, το Νίκο Ξυλούρη και πολλούς άλλους Κρητικούς μουσικούς. Κυκλοφορεί το βιβλίο του «Στου νου μου το μπαλκόνι».

Το καλοκαίρι έρχουνται πουλιά ξεπετασάρια,
μη θαρρευτείς και μπερδευτείς, γιατί ’ναι περασάρια.

Όντε μ-προβάλω και τη δω στου Λιβαδιού τη βρύση,
κόβγει ο σεβντάς μου το νερό, ν’ αργήσει να γεμίσει!

Του τάφου μου τα λούλουδα τα θέλω νά ’ναι σκούρα,
γιατί, σαν είναι κόκκινα, θα κάνουνε φιγούρα.

[ξεπετασάρια: νεαρά πουλιά, που μόλις «ξεπετάχτηκαν» – Λιβάδι: τοποθεσία στ’ Ανώγεια]

16. Γιώργης Σταυρακάκης (Μιχαλόμπας), από τα Ανώγεια Μυλοποτάμου Ρεθύμνης.

Εξαίρετος μαντιναδολόγος με αρκετές δισκογραφικές συμμετοχές και συνεργασίες. Πολλές μαντινάδες του έχουν γίνει πασίγνωστες σε όλη την Κρήτη. Κυκλοφορεί το βιβλίο του «Θλιμμένη χαραυγή».

Πάντα θλιμμένη χαραυγή για μένα ξημερώνει,
γιατί την ώρα που ξυπνώ κάθε χαρά τελειώνει.

Εδά που φεύγεις, ασκιανέ και δροσερέ μου αέρα,
σ’ ό,τι δεντρί και να σταθώ θα λιάζομαι όλη μέρα.

Μέσα στον τόπο τση καρδιάς σ’ έχω, λιγνέ μου κρίνε,
που δεν εμπήκα ούτ’ εγώ, να τόνε ιδώ πώς είναι.

Σχετικά άρθρα

Δεν βρέθηκαν σχετικά άρθρα

1. 
   Μιχάλης Κουνελάκης ή “Κουνέλης”

Δεν βρέθηκαν σχετικά άρθρα ]]> Στο παρακάτω κείμενο σας παρουσιάζουμε μερικά βιογραφικά στοιχεία που καταφέραμε και συλλέξαμε για παλιούς Ρεθεμνιώτες μουσικούς, της γενιάς που έδρασε την περίοδο 1880-1940 δηλαδή λίγο πριν αλλά και ταυτόχρονα με τους λεγόμενους «πρωτομάστορες».

Δαλέντζας Γεώργιος

Σπουδαίος λυράρης στο Ρέθυμνο περί το 1880-1900 (;). Πιθανόν να διατηρούσε και καφενείο («Ρεθεμνιώτες! Στου Δαλέντζα εις τον καφενέ πλημμύρα, θα’ ναι απόψε οι μερακλήδες για ν’ ακούσουνε τη λύρα», από του ποίημα «Ρέθεμνος» του Γιώργη Καλομενόπουλου).

Άγνωστο εάν συνδέεται με τον αγωνιστή Γεώργιο Δαλέντζα του Εμμανουήλ από το Ατσιπόπουλο, που πολέμησε στις επαναστάσεις του 1866 και 1878.

Νικήστρατος Θ. Αλεξανδράκης

Λυράρης, ο πιο δημοφιλής στο Ρέθυμνο, τουλάχιστον κατά τη δεκαετία του 1900. Ο Γ. Καλομενόπουλος του αφιερώνει ένα από τα ωραία του ποιήματα που το επιγράφει ΝΝΝικήστρατος (!):

Απόψε που παλιά εποχή θυμούμαι ευτυχισμένη, ο λογισμός, Νικήστρατε, στη λύρα σου με στρέφει

και τη μορφή σου αναπολώ …καραμπογιατισμένη και σένα πάντα να σκορπάς το γέλιο και το κέφι.

Θυμάμαι σαν η λύρα σου εφούντωνε το γλέντι πώς χαμογέλα η Δέσποινα μ’αγάπη και καμάρι

κι εσύ να την πετροβολάς, Νικήστρατε λεβέντη, με μαντινάδες νόστιμες όλο αρχοντιά και χάρη :

Κάδιο και ζαχαρόνερο η Δέσποινα μου πίνει (ώπλα διάλε τα βάσανα κι από ζηλεύει ας σκάση)

και φέγγει και λαμποκοπά κι αστράφτει σα ρουμπίνι.

-Που ‘ναι , μωρή, η νοικοκυρά τη λύρα να κεράσει;

Μην ξαναβάψεις τα μαλλιά, Δέσποινα πέρδικά μου, γιατί όταν τα κορμάκια μας το βράδυ αγκαλιαστούνε,

όπως σιρώνει ο μπογιάς βάφει …και τα δικά μου, ώπλα, κι ας αποθάνουνε όσοι φτωχοί χρωστούνε.

Στην εποχή υπήρχε μια μόδα «εξευρωπαϊσμού» (ακόμα και στον τρόπο διασκέδασης), στην οποία ο Νικήστρατος προσπαθούσε να προσαρμοστεί για ένας ανάγκες εκείνων που τον καλούσαν. Το τελευταίο τετράστιχο από το ποίημα του Καλομενόπουλου είναι ενδεικτικό και χαρακτηριστικό:

και το θυμάμαι αξέχαστα σε κάθε φαγοπότι η λύρα πως σε κοίταζε όλο θυμό και φούρκα

σαν άφηνες ένας κοντυλιές κι αγκάλιαζες …Ευρώπη κι άρχιζες πόλκα και ποτίς, βαλσάκι και μαζούρκα

Σύμφωνα με έμμεσες πληροφορίες, ο Νικήστρατος διατηρούσε στο Ρέθυμνο και κατάστημα αποικιακών, ενώ καταγράφηκε ως ένας εκ των «δασκάλων» του Ανδρέα Ροδινού.

Σε σημείωμα στην Κρητική Επιθεώρηση, στις 16.2.1934, διαβάζουμε μεταξύ άλλων:

«…τον αξέχαστο Νικήστρατο με την άδολη, την πάνα πρόσχαρη καρδιά, την ασυννέφιαστη ψυχή…

…ήταν πάντα το κλειδί της ευθυμίας μέσα σε μια καλοδεμένη παρέα…

…ήταν ο περιζήτητος να νοστιμίσει το γλέντι μιας οποιασδήποτε φιλικής συντροφιάς με τη χρυσή καρδιά και τη λύρα του.

…και τότε άρχιζαν οι περίφημες μαντινάδες του, παινέματα για τις νιες και τα παλικάρια, αισθηματικές, πεισματικές, φιλοσοφικές, κ.λ.π. Συνήθως άρχιζε με την πλιο κάτω που την είχε χαρισμένη στην καλή του σύντροφο την, όπως και κείνον, πάντα ευγενική και γλυκομίλητη γυναίκα του:

Ομπρός κρατεί βασιλικός κι εξ από πίσω βιόλα κι αν δε μου το πιστεύγετε ξανοίξετε τη κιόλα

Εσύ σαι τ’ άνθη των ανθώ και της μιλιάς το μήλο, εσύ ‘σαι που γεννήθηκες ομάδι με τον ήλιο

(του Ρεθυμνιώτη αρθρογράφου με παρατσούκλι “Σείριος”, 15.02.1934)

Νικόλαος Πισκοπάκης (Πίσκοπος)

Θρυλικός λυράρης του περασμένου αιώνα, έδρασε την πόλη του Ρεθύμνου και με τη λύρα του διασκέδασαν χριστιανοί και μουσουλμάνοι μερακλήδες της πόλης. Γεννημένος το 1866 ο Νικόλαος Πισκοπάκης γνωστός ως ο «Πίσκοπος» ή «Πισκόπης», κατάγονταν από τον Κουρνά Αποκορώνου. Είχε ιδιαίτερη επίδοση στη σούστα και τα πεντοζάλια και η λύρα του, μια περίτεχνη βροντόλυρα η οποία σώζεται στο Ιστορικό Λαογραφικό μουσείο Ρεθύμνου, ήταν εξαιρετική για την εκτέλεσή τους. Πατέρας 11 παιδιών, πέθανε το 1936. Ο μεγάλος Ανδρέας Ροδινός ήταν από αυτούς που διδάχτηκαν από την τέχνη του «γέρο-Πισκόπη».

Ο σπουδαίος Ρεθεμνιώτης ποιητής Γ. Καλομενόπουλος αναφέρεται στον Πίσκοπο, μαζί με το μεγάλο χορευτή από το Σπήλι Σταμάτη Παπαδάκη, στο ποίημά του «Ο Τζέλησης», με τους στίχους:

Γιορτάζει απόψε ο Τζέλησης και πάνε για το γλέντι οι μπιστικοί του φίλοι.

Ο Πίσκοπος ο ξακουστός μαζί με το λεβέντη το χορευτή απ’ το Σπήλι…

Σας παρουσιάζουμε μία φωτογραφία του με την παράδοση της λύρας του Πίσκοπου στο Λαογραφικό Μουσείο Ρεθύμνου, που μας παραχώρησε μαζί με πληροφορίες για το παραπάνω βιογραφικό, ο απόγονος του Πισκοπάκη, Ανδρέας Μπενάκης.

Ανδρέας Αγγελή Κανακάκης

Γεννήθηκε το 1922 στην Αμνάτο Ρεθύμνου. Από ηλικία 12 χρόνων το μεγάλο του πάθος για τη λύρα ήταν αρκετά εμφανές. Η αδελφή του θυμάται ότι προσπαθούσε να φτιάξει λύρα χρησιμοποιώντας για χορδές τρίχες από ουρά αλόγου.

Αφού έμαθε την τέχνη του σκαλιστή, άνοιξε το δικό του μαγαζί στην Πλατεία 4 Μαρτύρων, στο Ρέθυμνο, κι άρχισε να φτιάχνει λύρες, λαγούτα, βιολιά και μαντολίνα. Ήταν πολύ μερακλής άνθρωπος και εκτόνωνε το μεράκι του με το να τραγουδάει και να χορεύει σε γάμους και πανηγύρια.

Από τα χέρια του βγήκαν οι λύρες του Σκορδαλού, του Καρεκλά, του Μαρκογιώργη και πολλών άλλων καλλιτεχνών του παλιού καιρού. Λύρα του Κανακάκη επίσης πρωτόπαιξε κι ο Μιχάλης Φλουρής ή Καρεκλάς από το Θεοδώρα Μυλοποτάμου, μετά από προτροπή του δασκάλου του, του μεγάλου Αντώνη Καρεκλά (εξαιτίας του οποίου πήρε κι ο ίδιος αυτό το παρατσούκλι).

Ο Ανδρέας Κανακάκης πέθανε το 1977, αφήνοντας μόνη του κληρονομιά την αγάπη του για τη μουσική και τη λύρα.

Σταύρος Ψυλλάκης (Ψύλλος)

Ο Σταύρος Ψυλλάκης ή Ψύλλος γεννήθηκε το 1897 στην Επισκοπή Ρεθύμνης. Το όνομά του το μνημονεύουν σε συνεντεύξεις τους καλλιτέχνες της «κλασικής γενιάς», όπως ο Νίκος Μανιάς, ο Μανώλης Σταγάκης και ο Γιάννης Μαρκογιαννάκης.

Ως μουσικός ο Ψύλλος έγινε γνωστός για το παίξιμό του στο λαούτο, καθώς πιθανόν εγκαινίασε τη χρήση του μουσικού αυτού οργάνου για το Ρέθυμνο, ενώ πριν την ενασχόλησή του με το λαούτο έπαιζε μαντολίνο. Οι γνωστοί Ρεθεμνιώτες λαγουτιέρηδες Μπαξεβάνης και Κουρκουλός, κάπως νεότεροι, μπορούν να θεωρηθούν, με την άτυπη και ουσιαστική έννοια της μάθησης, μαθητές του. Κατά το επάγγελμα ήταν κρεοπώλης ενώ διατηρούσε και καφενείο, μόνιμος κάτοικος της Επισκοπής, με χαρακτηριστικό του γνώρισμα, τις εργάσιμες ημέρες, την κόκκινη επαγγελματική ποδιά του.

Χαρακτηριστικός εργένης και ως άνθρωπος πράος και πολύ ντροπαλός. Επιδέξιος σολίστας και ξακουστός τραγουδιστής της εποχής του, περιζήτητος και σε ολόκληρη την περιοχή του Αποκόρωνα και των Σφακίων. Ο Μπαξεβάνης δήλωνε πως μόνο του Ψύλλου η φωνή «έκανε κόντρα» στη δική του.

Για χρόνια έπαιξε με το Μανόλη Σταγάκη, μάλιστα κατά δήλωση του ίδιου του Σταγάκη, ο θάνατος του Ψύλλου τον συγκλόνισε τόσο, που, όταν τέλειωσε η τραγωδία της Κατοχής και της εθνικής αντίστασης, έπαψε ν’ ασχολείται επαγγελματικά με τη μουσική και επιδόθηκε αποκλειστικά στην οργανοποιία, στην οποία και έγραψε τελικά την ιστορία του.

Ήταν ο πρώτος λαγουτιέρης του Ανδρέα Ροδινού. Η κοινή τους διαδρομή κράτησε τουλάχιστον έως το 1930. Καταγράφηκε δισκογραφικά συνοδεύοντας το γαμπρό του Γιώργη Ξηρά σε τουλάχιστον δύο δίσκους:

• Οdeon GA 7228 Συρτός Αρμενιώτικος & Συρτός Πισκοπιανός
• Οdeon GA 7272 Συρτός Γλυκός & Πεντοζάλης

Ο Ψύλλος έφυγε πρόωρα γύρω στο 1941…

Τζιράκης Γιώργης (Τζιρογιώργης)

Λυράρης του τέλους του 19ου αιώνα από την Αρκούδαινα (Αρχοντική) Ρεθύμνης.

Ικανός παίχτης και περιζήτητος στη γύρω περιοχή, με ιδιαίτερη επίδοση στα συρτά και μικρότερη στα πεντοζάλια, τη σούστα και τους λοιπούς τοπικούς χορούς, όπως ο λαζώτης και το μικρό μικράκι. Διατηρούσε καφενείο στην Αρχοντική και χειριζόταν δυο δοξάρια, το ένα χωρίς γερακοκούδουνα, για τα συρτά, και το άλλο με γερακοκούδουνα, για τους άλλους «ρυθμικότερους» χορούς. Έπαιζε συνήθως μόνος, χωρίς συνοδεία, εκτός από το χωριανό του Μανόλη Μαμουνάκη, που τον συνόδευε με μπουζούκι (πιθανόν μπουλγαρί).

Πέθανε το 1924 σε ηλικία περίπου 60 ετών, αφού με τη λύρα του είχε αποτελέσει πρότυπο και για το Μανόλη Σταγάκη.

Πηγές:

• Γ. Εκκεκάκη, Ρεθεμνιώτες (που πέρασαν αφήνοντας ίχνη), τόμος 1ος
• το ανυπόγραφο άρθρο «Λύρα – Η αγάπη μιας ολόκληρης ζωής» (1997) στα «Ρεθεμνιώτικα Νέα»
  (ευχαριστούμε τον οργανοποιό Γιώργη Παπαλεξάκη για τον εντοπισμό του).
• Συνέντευξη του Μανώλη Σταγάκη (1913-2006), λυράρης και οργανοποιού, στους Θ. Ρηγινιώτη – Κ. Βασιλάκη
• Το βιογραφικό του Μιχάλη Φλουρή ή Καρεκλά, στην ιστοσελίδα μας (www.cretan-music.gr)
• Σημείωμα για το Νικήστρατο στην εφημερίδα Κρητική Επιθεώρηση (16.12.1934)

Σχετικά άρθρα

Δεν βρέθηκαν σχετικά άρθρα