cretan music – mantinades

Μια πρώτη προσπάθεια του www.cretan-music.gr για συλλογή άρθρων, κειμένων και ιστορικών καταγραφών γύρω από τους χορούς που χορεύονται στην Κρήτη…

Μέσα από τις μελωδίες των χορών της Κρήτης μπορούμε να τους διακρίνουμε σε δύο κύρια είδη. Τους πηδηχτούς και τους συρτούς. Οι πηδηχτοί (γρήγοροι) χοροί πιθανόν να έλκουν την (κοινή) καταγωγή τους από την αρχαιότητα με κοινή καταγωγή τις Πυρρίχιες μελωδίες. Για τους συρτούς (αργούς) χορούς βρίσκουμε αρκετά κοινά στοιχεία με περιγραφές για συρτούς χορούς των αρχαίων Ελλήνων.

Ας τους δούμε αναλυτικά:

Αγκαλιαστός

Tο όνομα του το πήρε από την ιδιότυπη λαβή, μοναδική για τα δεδομένα της Κρήτης, με την οποία πιάνονται οι χορευτές. Βάζουν το αριστερό χέρι τους πάνω από τον δεξιό ώμο τους κρατώντας συνήθως μαντίλι του οποίου την άκρη ρίχνουν στην πλάτη τους. Την άκρη αυτή κρατά με το δεξί χέρι ο επόμενος χορευτής ή χορεύτρια. Οι χορευτές έτσι φαίνονται σαν αγκαλιασμένοι γι΄ αυτό και ο χορός λέγεται Αγκαλιαστός.

Ο χορός αυτός ήταν πασίγνωστος σε όλη την Ανατολική Κρήτη και ήταν ο αγαπημένος χορός των νέων προπολεμικά. Ο λόγος όμως που τον έκανε λαοφιλή δεν ήταν μόνο η ευκολία του αλλά και γιατί έδινε την δυνατότητα στους νέους να αγκαλιάσουν τις νέες με τις οποίες χόρευαν.

Ανωγειανός (Μυλοποταμίτικος) Πηδηχτός

Ανδρικός κυρίως χορός που χορεύεται κυρίως στην περιοχή των Ανωγείων, με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους πηδηχτούς βηματισμούς και τα δυνατά χτυπήματα των ποδιών στο έδαφος, φαίνεται ότι αποτελεί ένα απόηχο του αρχαιότατου χορού των Κουρητών τον Πυρρίχιο. Τα χέρια των χορευτών πιάνονται από τις παλάμες χιαστί και εκτελούν χορό δώδεκα βημάτων (έξι μπρος, έξι πίσω).

Εχει και άλλο »

Η Βιαννίτικη κοινωνία γλεντούσε χορεύοντας όλους τους παγκρήτιους παραδοσιακούς χορούς, δηλαδή τον συρτό (χανιώτη), τον σιγανό που ταυτόχρονα οι χορευτές έλεγαν και μαντινάδες, τον πεντοζάλη που τον χόρευαν χωριστά από τον σιγανό (όπως και στο νομό Χανίων), τη σούστα, τον μαλεβιζιώτη (πηδηχτό) και τον τοπικό χορό ζερβόδεξο. Πιθανόν τα τέλη του 19ου αιώνα, σύμφωνα με τον Ι. Κονδυλάκη στον Πατούχα οι χοροί που χορευόταν περισσότερο στη Βιάννο ήταν ο πηδηκτός (μαλεβιζιώτης) και ο σιγανός. Ειδικά ο σιγανός ήταν και ο χορός που χόρευαν οι συγγενείς στο σπίτι της νύφης όταν πήγαινε ο γαμπρός για να την πάρει και να πάνε στην εκκλησία. Τότε έπιαναν και οι συγγενείς του γαμπρού και οι μαντινάδες έδιναν και έπαιρναν (1).

Τη δεκαετία του ΄60, όπως και σε όλη την Κρήτη, εκτός από τους Κρητικούς χορούς, χόρευαν στα πανηγύρια και ευρωπαϊκούς χορούς: τανγκό, βάλς, φοξ (2). Ας αναφέρομε μερικά χρήσιμα στοιχεία για την ταυτότητα αυτών των παραδοσιακών Κρητικών χορών.΄

Εχει και άλλο »

Η πρώτη καταγραφή

Βελιδανδρέας

Καλοκαίρι του 1988 στα Πλατάνια Αμαρίου του νομού Ρεθύμνου. Ο έφηβος τότε Αντώνης Ματθαίου Λίτινας ηχογραφεί στο μικρό του μαγνητόφωνο το γέροντα λυράρη του χωριού του Ανδρέα Βασιλακάκη ή Βελιδαντρέα (γεννημένο το 1904). Ο Βελιδαντρέας, που μόνο λίγα χρόνια πριν είχε ξαναπιάσει τη λύρα στα χέρια του (είχε να παίξει πολλά χρόνια λόγω του θανάτου του γιου του), παίζει τους λεγόμενους «ξεχασμένους» χορούς της περιοχής του. Η περιέργεια του Αντώνη για τη μελωδία των χορών αυτών, όπως ο Κατσαμπαδιανός, το Μικρό Μικράκι, ο Λαζώτης κ.ά. ήταν μεγάλη. Μεγαλύτερη όμως ήταν η απορία του για την απουσία τους από τα γλέντια και το ρεπερτόριο των γνωστών λυράρηδων της εποχής.

Λίγο πριν το τέλος της ηχογράφησης, ο Βελιδαντρέας του επιφυλάσσει μια μεγάλη έκπληξη: «Να σου παίξω και τον εμπυρρίκιο[1];» Ο Αντώνης σαστίζει. Ως «τριτοδεσμίτης» στο λύκειο γνώριζε περί Πυρρίχιου και το μυαλό του ταξίδεψε κατευθείαν εκεί. Η ομοιότητα της ονομασίας εντυπωσιακή. Ο λυράρης είπε στον Αντώνη ότι ο χορός χορεύονταν αρκετά στο χωριό και μάλιστα του ανέφερε τη Χρυσή Δημητρακάκη (τη «Χρυσή του Χριστοδουλογιάννη») ως μία από τις καλύτερες χορεύτριες του εμπυρρίκιου. Ο χορός, απ’ ό,τι φαίνεται, εθεωρείτο σπάνιος ήδη από τα μέσα του 20ού αιώνα ή ίσως και νωρίτερα. Η μελωδία αποτυπώθηκε στην κασέτα του Αντώνη και έκτοτε παρέμεινε εκεί. Ο ίδιος μας είπε ότι έως το 2005 υπήρξε ενδιαφέρον για το θέμα αυτό από διάφορους ερευνητές, με τους οποίους είχε έρθει σε επαφή, αλλά χωρίς κάποιο αποτέλεσμα. Το πλήρωμα του χρόνου όμως φαίνεται είχε φτάσει.

Κάπου μέσα στο 2003, ο Θοδωρής Ρηγινιώτης, επίσης Αμαριώτης (από το Αποδούλου), πληροφορήθηκε από τον Αντώνη Λίτινα, φίλο του και αγιογράφο στο Ρέθυμνο πλέον, την ύπαρξη κάποιου χορού με ενδιαφέρουσα ονομασία και ενημέρωσε τη συντροφιά του www.cretan-music.gr για το ενδεχόμενο καταγραφής του. Ο ίδιος είχε πάει στα Πλατάνια και είχε ρωτήσει κάποιους Πλατανιανούς, αλλά, παρότι όλοι θυμούνταν την ύπαρξη του Εμπυρρίκιου, δεν κατόρθωσε να συλλέξει καμιά ουσιαστική πληροφορία. Σημειωτέον ότι ο Βελιδαντρέας έφυγε από τον κόσμο το 1988, λίγους μήνες μετά την ηχογράφησή του από τον Αντώνη.

Ρέθυμνο, Σάββατο 7 Αυγούστου 2004.

Ο Μανώλης Τζιράκης, τότε μέλος του μουσικοχορευτικού συλλόγου «Αρκάδι», στην εναρκτήρια εκδήλωση του Ομίλου ΟΥΝΕΣΚΟ Ρεθύμνου, δέχεται παρότρυνση για έρευνα από την κυρία Γεωργία Λουκά σχετικά με έναν άγνωστο τοπικό χορό που υπάρχει στα Πλατάνια Αμαρίου. Η κ. Λουκά του έδωσε το τηλέφωνο κάποιου κ. Δημητρακάκη, που ζούσε στα Πλατάνια, για να επικοινωνήσει σχετικά με το θέμα αυτό. Η γνωριμία μας με το Μανώλη Τζιράκη και οι κοινές πλέον αναζητήσεις μας σχετικά με τη μουσική της Κρήτης αναζωπύρωσαν την επιθυμία μας για την περαιτέρω έρευνα του χορού. Στην πορεία προστέθηκε στην παρέα ο Κώστας Καρινιωτάκης, ένας ακόμα λάτρης της κρητικής μουσικής, ερασιτέχνης μουσικός και συνεργάτης στο www.cretan-music.gr.

Εχει και άλλο »

Το χορό “Μικρό-Μικράκι” πόσοι τον γνωρίζετε; Φαντάζομαι λίγοι. Οπως πολλοί δεν θα γνωρίζατε και τον “Πρινιώτη” που είχε παρουσιαστεί από αυτό το blog, πριν από μερικούς μήνες. Και αυτή τη φορά, έχουμε μία καταγραφή του χορού, από το video-ντοκουμέντο του 1985, που είχε βιντεοσκοπηθεί στα Χάρκια Ρεθύμνου, από μια ομάδα του Λυκείου Ελληνίδων Ρεθύμνου.

Θέλω να πιστεύω, ότι και αυτό το video, θα φανεί χρήσιμο, σε όσους ασχολούνται ουσιαστικά (και όχι επιδεικτικά) με τον Κρητικό χορό, γιατί αποτελεί μια αληθινή καταγραφή από απλούς ανθρώπους ενός μικρού χωριού με τη συνοδεία του χωριανού τους λυράρη του ΔιαμαντοΣτελή και δεν αποτελεί μια επιτηδευμένη παρουσίαση από ένα χορευτικό συγκρότημα. Πιο αληθινό δε γίνεται!

Τί γνωρίζουμε όμως για το χορό “Μικρό-Μικράκι“;;

Είναι γνωστός απλά και ως “Μικράκι“.  Σιγανός χορός,  έχει καταγραφεί από την επαρχία Αποκορώνου του νομού  Χανίων έως και το νομό Λασιθίου.  Ομαδικός χορός, εύκολος στο βηματισμό, φαίνεται ότι ήταν ιδιαίτερα δημοφιλής.  Οι χορευτές σχημάτιζαν κύκλο και στην γραμμή αυτού χόρευαν με τις παλάμες πιασμένες στο ύψος των ώμων.  Μαντινάδες που συνήθως συνοδεύουν το χορό είναι:

Εχει και άλλο »

Από τους λεγόμενους «ξεχασμένους» τοπικούς χορούς της Κρήτης, ο Κατσαμπαδιανός χορευόταν (σύμφωνα με τις έως τώρα καταγραφές) στο νομό Ρεθύμνου (και σε ορισμένα χωριά του γειτονικού Αποκόρωνα Χανίων) και στα νότια του νομού Ηρακλείου, ιδιαίτερα δε στις επαρχίες Αμαρίου και Πυργιωτίσσης . Έχει επίσης καταγραφεί με τις ονομασίες Κατσι(μ)παδιανός, Κατσαμπαδιανές και Κουτσιστός ή Κουτσός . Οι τελευταίες ονομασίες οφείλονται στα τρία πρώτα βήματα του χορού όπου οι χορευτές «σέρνουν» το πόδι τους σαν να αναπαριστούν βήμα κουτσού ή παράλυτου . Φαίνεται να πρόκειται για παραλλαγή του πηδηχτού Πεντοζάλη.

Πρόκειται για εύθυμο «μικτό χορό», δηλαδή χορό που χορευόταν και από τα δύο φύλα, όπως όλοι ανεξαιρέτως οι χοροί της κεντρικής και της ανατολικής Κρήτης, με πιθανή εξαίρεση τις ανωγειανές όρτσες. Ο χορός ατόνησε ήδη από τα μέσα του 20ού αιώνα και «εκτοπίστηκε» στο περιθώριο του γλεντιού, όπου χορευόταν σε στιγμές ευθυμίας κυρίως από ηλικιωμένους μαζί με τους άλλους τοπικούς χορούς (τριζάλη, απανωμερίτη, λαζώτη, μικρό μικράκι κ.λ.π.), επειδή το γλέντι ξέφυγε από τα δεδομένα της «μεγάλης τοπικής παρέας», έγινε πολύ πιο σύνθετο αλλά και τυποποιήθηκε σταδιακά. Βέβαια, η περιθωριοποίηση των τοπικών χορών (που θεωρήθηκαν από τότε «παλιοί χοροί») είναι ένα θέμα που σχετίζεται άμεσα με τον τρόπο λειτουργίας του χορού, και γενικότερα της ψυχαγωγίας, στα χωριά της Κρήτης, κατά τις μεταμορφώσεις του τρόπου ζωής που επέφερε ο 20ός αιώνας με την αστυφιλία, τη μετανάστευση, την είσοδο της «ανάπτυξης» στην ύπαιθρο (αγροτικά μηχανήματα, αμαξωτοί δρόμοι κ.τ.λ.), καθώς και την ανάδειξη των «μεγάλων κλασικών» Κρητικών μουσικών, που έρχονταν ως «ξένοι» στα χωριά, έπαιζαν κι έφευγαν και διαμόρφωσαν έτσι ένα ενιαίο «παγκρήτιο» μουσικό ύφος και ρεπερτόριο.

Εχει και άλλο »

Αυτό το video, θα φανεί πολύ χρήσιμο σε όσους ασχολούνται με τον Κρητικό χορό και σε όσους δεν έχουν ξαναδεί αυθεντική χορευτική έκδοση ενός παλιού και ξεχασμένου χορού, όπως είναι ο Πρινιώτης.

Προσωπική άποψη είναι ότι ο Πρινιώτης είναι από τους πιο δύσκολους Κρητικούς χορούς. Προσέξτε το γύρισμα όλου του σώματος της πρωτοχορεύτριας και τα μικρά ρυθμικά βήματα στα γυρίσματα. Τις λιγοστές φορές που έχω δει να τον “αναβιώνουν” αυτοί οι βηματισμοί δε γίνονται σωστά, ή έτσι όπως έχει καταγραφεί στο συγκεκριμένο video.

Ο Πρινιώτης είναι ένας χορός που έχει τις ρίζες του (μάλλον) στην ανατολική Κρήτη. Χορευόταν όμως και από τα μέσα του περασμένου αιώνα και στον νομό Ηρακλείου και στον νομό Ρεθύμνης. Εκτελείται από άνδρες και γυναίκες με τα χέρια των ανδρών πιασμένα πάνω από τα χέρια των γυναικών. Πιθανολογείται ότι χορός οφείλει το όνομα του στο χωριό Πρίνα Λασιθίου ή κατά άλλη εκδοχή το όνομα σχετίζεται με την στάση του ανθρωπίνου σώματος κατά την εκτέλεση του χορού, η οποία αποδίδεται εννοιολογικά από το αρχαίο ρήμα πρηνίζω και το ουσιαστικό πρηνής.

Ωστόσο, η λαογράφος Ευαγγελία Κ. Φραγκάκι, στο άρθρο της «Το Δημοτικό Τραγούδι της Κρήτης» (περιοδικό «Κρητική Πρωτοχρονιά» 1962, σελ. 63-77), αναφέρει τη μαρτυρία του Ι. Καλογιαννάκη από το χωριό Πρινιάς Μονοφατσίου ότι στο χωριό του χόρευαν τον «Πρινιανό» χορό, πάνω στο μέλος του τραγουδιού «Η Βλάχα»: «Κλέφτες βγήκαν στα βουνά να μας κλέψουν τα ωζά / παίρνουνέ μας ’ναν αρνί πούχε το χρυσό μαλλί / και του βάναμε το λέρι, τ’ ασημένιο καμπανέλι» (δυστυχώς ο πληροφοριοδότης ξέχασε το υπόλοιπο). Τραγουδεί ο μπροστινός και το αποπαίρνουν οι άλλοι.
Πρόκειται για δημοτικό τραγούδι της κεντρικής Ελλάδας, που το αναφέρει και ο Ν. Καζαντζάκης στο Ζορμπά (ως δημοτικό, όχι ως κρητικό τραγούδι) – η μαρτυρία ότι λεγόταν και στην Κρήτη είναι πολύ ενδιαφέρουσα και επιβεβαιώνει ότι τα δημοτικά τραγούδια όλων των περιοχών του Ελληνισμού είναι «συγκοινωνούντα δοχεία».
Στο νομό Ρεθύμνης μέχρι στιγμής μαρτυρίες για τον πρινιώτη έχουμε μόνο από τα χωριά Χάρκια Ρεθύμνης (κατ’ επίδρασιν του Γιώργη Μουζουράκη από την Παντάνασσα Αμαρίου, που, κατά μαρτυρίες του, τον είχε μάθει στην Πρίνα Λασηθίου) και στην Ελεύθερνα Μυλοποτάμου.
Πρινιώτη βλ. στο CD-ROM του βιβλίου «Το χωριό μας», έκδοση του πολιτιστικού συλλόγου Χαρκίων. Μελωδία του πρινιώτη βλ. στον ψηφιακό δίσκο του Δημήτρη Σγουρού από την Κριτσά Μεραμπέλλου «Τα Σα εκ των Σων», Κρητικό Μουσικό Εργαστήρι, Ηράκλειο. Εκεί λέει τις παραδοσιακές μαντινάδες:

Aλλο χορό δε ρέγομαι σαν τον πρινιώ-πρινιώτη,
απού τόνε χορεύγουνε όσοί ’χουνε νεότη!

Aλλο χορό δε ρέγομαι ωσάν τον πρινιανό μου,
απού τόνε χορεύγουνε και μένα στο χωριό μου!

To video είναι από βιντεοσκόπηση του 1985, στο χωριό Χάρκια Ρεθύμνου, όπου οι Χαρκιανοί με τη συνοδεία του λυράρη του χωριού Στέλιου Διαμαντή ή ΔιαμαντοΣτελή, χορεύουν παλιούς Κρητικού χορούς για να καταγραφούν από το χοροδιδασκαλείο του Λυκείου Ελληνίδων. Το εντυπωσιακό στοιχείο του video, είναι ότι χορεύουν οι απλοί άνθρωποι του χωριού και όχι κάποιος χορευτικός σύλλογος με πρωτοστάτες τους μεγαλύτερους σε ηλικία που “βαστούσαν ακόμα τα πόδια τους” και έτσι η συγκεκριμένη καταγραφή, μπορεί να χαρακτηριστεί για την αυθεντικότητά της, ως προς το πως χορευόταν από τους παλιούς, ο συγκεκριμένος χορός

Το video έχει επεξεργαστεί σε ψηφιακή μορφή από το σύλλογο του Χαρκιανών “Η Ψηλή Κορφή” και κυκλοφόρησε ως συνοδευτικό της συλλεκτικής έκδοσης “Το Χωριό μου“ μαζί με ηχητικό και φωτογραφικό υλικό. Οποιος ενδιαφέρεται να το αποκτήσει μπορεί να διαβάσει περισσότερες πληροφορίες ακολουθώντας αυτόν τον σύνδεσμο.